Къалэшхуэхэм щIэIэпхъуэм и щхьэусыгъуэр

Урысей Федерацэр къэ­-рал абра­гъуэщ, дунейм щы­нэхъ инхэм ящыщщ. Къалэу итыр гъэщIэгъуэн защIэщ, дэтхэнэми езым и тхыдэ, и псэукIэ, и щхьэхуэныгъэ, и дахагъэ иIэжу.

Ауэ нобэ цIыхухэм нэхъ ­къащтэр къалэшхуэхэрщ, щы­хьэрхэрщ, абы нэхъ зы­хуей хуэзэу щыпсэуну къалъытэри. Абы къыхэкIыу, жы­лагъуэр къалэшхуэхэм мэ­Iэпхъуэ, къалэ нэхъ цIыкIухэм къыдэнэр кIуэ пэтми нэхъ ­мащIэ мэхъу, къуажэхэр ­хокIуэдэжыпэ. Урысейм и хэгъэгухэм щыпсэу щIалэгъуа­лэр Москва зэрыхь хъуащ, щеджэну, щылэжьэну, щып­сэуну къэнэжхэр куэдщ. 
АтIэ къэкIуэн яIэ къалэ нэхъ цIыкIухэм, хэгъэгухэм щыIэ щIыпIэ дахэхэм? ЯIэм къы­щынэркъым. Иджырей тех­нологиехэм зыщаужьа, ар экономикэм къыщагъэсэбэп щы­хъуа лъэхъэнэм къалэхэм лэжьыгъэ IэнатIэщIэхэр къы­щызэIуах хъуащ, Iэмал куэд къыщыкъуэкIащ. Къищынэ­мы­щIауэ, ущыпсэуну нэхъ тыншщ икIи нэхъ сэбэпщ. Мегаполисым нэхърэ къалэ цIыкIум гъащIэм нэхъ ухуе­гъэхьэзыр, щыпсэухэр нэхъ зэрыIыгъщ, къэхъуIами, нэхъ щызэдоIэпыкъу, къып­щыщI­Iами нэхъ укъыщащIэ. 
Урысейм и иджырей хэ­гъэгухэм щыIэ къалэхэм дэтщ школхэр, театрхэр, сы­ма­джэщ­хэр, тхылъеджапIэ­хэр. Абыхэм щахъумэ лъэпкъ щэнхабзэр, бзэр, хьэлыр, псэу­кIэр. Архитектурэ къудейр сыт и уасэ? Дэтхэнэ къалэми езым и теплъэрэ гъэ­щIэ­рэщIэкIэрэ иIэжщ, зыщуплъыхь къудеймэ, и беягъыр къыуигъащIэу. 
Хэт сыт жиIэми, къалэ нэхъ цIыкIухэм щекIуэкI псэукIэр нэгъуэщIщ, мега­полисым нэхърэ. Къалэш­хуэм щыщыIэ хабзэмрэ псэу­кIэмрэ узэщIеубыдэри, уи щхьэ и унафэ щып­щIы­жы­фыр­къым, уигу зыхуэкIуэр щызыIэрыбгъэхьэфыркъым, нэгъуэщIу жыпIэмэ, уэра-уэрмыра хуэдэу ущопсэу, зэманым и архъуанэм укърихьэ­кIыу. Къалэ цIыкIум цIыхум и пщIэри щылъагэщи, и щхьэ­ри зыхуей щыхуегъазэри, гъа­щIэм и IэфIагъ псори ­хъуэпсэгъуэу щызыхещIэ. Къа­лэ цIыкIум е къуажэм, цIыхур цIыхуу нэхъ къы­щы­зэтонэ, езыхэм я псэукIэр зэ­рыхуейуэ щаубзыхуу. 
Тхыдэ напэкIуэцIхэм уриплъэжмэ, къэралым цIыхуу ­исым и нэхъыбэр щыпсэуар езыхэр къыщыхъуа къалэхэмрэ къуажэхэмрэщ. 1910 гъэм къалэхэм цIыху мин 50 дэст, Москварэ Санкт-Петербургрэ мелуан зырыз щып­сэурт. Ауэрэ къалэхэм нэхъ зык­ъаужь хъури, цIыхухэр Iэпхъуэу хуежьащ. Къищы­нэ­мы­щIауэ, нэхъапэм мэкъумэш IэнатIэм мыхьэнэшхуэ ирату зэрыщытари щхьэусыгъуэ хуэ­хъуагъэнущ къалэ нэхъ цIыкIухэм цIыхур зэрызэтра­Iыгъэфам. 
ЦIыхур куэду къалэшхуэхэм Iэпхъуэу щIадзащ XX лIэщIыгъуэм. 1926 гъэм щегъэжьауэ 1937 гъэ пщIондэ, къыхэтхы­кIым къызэригъэлъэгъуамкIэ, къалэдэсхэм я бжыгъэр тIукIэ хэхъуащ, процент 18-р 33-м нэсащ. Мыбдежым щхьэу­сыгъуэ хъуар къалэ нэхъ цIыкIухэмрэ къуажэ­хэм­рэ колхоз, совхозхэм щаIыгъ IуэхущIапIэхэр мылэжьэж зэ­рыхъуар арагъэнщ. Совет Союзыр къутэжа нэужь, заводхэмрэ фабрикэхэмрэ къэ­ралым иратыжащ. Ауэрэ ахэ­ри зэхуащIыжри, цIыхухэр Iэпхъуэу хуежьащ. 
Иджыпсту екIуэкIым теп­щIыхьмэ, щIалэгъуалэм къы­щалъхуам лэжьыгъэ зэры­щамыгъуэтым къыхэкIыу, Iэпхъуэу аращ къалэшхуэхэм. ­IэнатIэу щыIэр бюджет IуэхущIапIэхэрщ - администрацэ, школ, сымаджэщ. ВЦИОМ 2021 гъэм иригъэкIуэкIа щIэ­упщIэныгъэм къызэригъэ­лъэ­гъуамкIэ, къалэ нэхъ цIыкIу­хэм дэсхэмрэ къуа­жэ­хэм къыщалъхуахэмрэ я ­гукъыдэжыр нэхъ мащIэщ, псэукIэмкIэ арэзыкъым, къулейсызу зыкъалъытэж, я ахъ­шэр шхынымрэ щыгъыным­-рэ яхурикъу къудейуэ жаIэ. Къалэшхуэхэм дэсхэр гъащIэм нэхъ хуэарэзыщ, зыхуей ягъуэту псэууэ къэзылъытэр нэхъыбэщ. Абы къыхэкIыу, къалэхэм куэду зэрыIэпхъуэр къэувыIэн папщIэ, къэралым псэукIэ тын­шым ехьэлIа ­Iэмал псори къуажэхэми ­къы­щызэригъэ­пэщын хуейщ. Иджы­рей технологиехэм я ­Iэмалхэм тепщIыхьмэ, ар ­гугъукъым. 
Дызэрыт зэманым къэрал куэдым хуабжьу щытопсэ­лъыхь къалэ цIыкIухэм зегъэужьын зэрыхуейм. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, Гер­манием и цIыхухэм я Iы­-хьэ щанэр къалэ нэхъ цIыкIу­хэрщ зыдэсыр. Иджы абы «Академия малых городов» проектыр щрагъэжьащ. Абы и мыхьэнэр къалэхэмрэ ­къуажэхэмрэ зэрызрагъэу­жьын проектхэр къагупсысу гъащIэм хапщэнырщ. Канадэм, Онтарио къедза жы­лэхэм уеплъмэ, бизнес Iуэ­-хум зыщрагъэужьу хуежьащ, цIыхухэр драгъэхьэхын пап­щIэ. Жылэхэм газри, псыри, интернетри щыIэщ, налог хуэгъэкIуатэхэр яIэщ, иджы хьэрычэтыщIэ Iуэхухэр зыхуей хуэзэу щызэтраублэмэ, Iэп­хъуэр куэд хъуну хуагъэфа­-щэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къалэ цIыкIухэмрэ къуажэхэмрэ ­кърагъэлынущ. 
Сыт Урысейм ищIэфынур абы теухуауэ? Дауэ щытми, цIыхур къезыхуэкIыр ахъ­шэ къэлэжьэнырщ. Абы ипкъ иткIэ, жылэ цIыкIухэми лэ­жьыгъэ IэнатIэ щыIэн хуейщ, лэжьапщIэ хъарзынэхэр щату. Абы папщIэ хьэры­чэ­ты­щIэхэм Iэмал псори къахузэгъэпэщауэ, налогхэр ящхьэ­щыхауэ, нэгъуэщI хуэгъэ­кIуатэхэр къахуэгупсысауэ жылэм IуэхущIапIэхэр дегъэщIыхьын хуейщ. Апхуэдэ дыдэуи псэукIэ тыншым и хэкIыпIэ псори къыщызэгъэ­пэщыпхъэщ - псы, газ, ток, интернет, транспорт, нэ­гъуэщI­хэри. ИтIанэ къалэш­хуэм ущIэIэпхъуэн щхьэусыгъуэ щыIэжынукъым. Къищы­нэмыщIауэ, Москва пыIудза къалэ Iэджэми ягъэлъэгъуэн я куэдщ, щIыуэпскIэ къулейщ, абы къыхэкIыу, туристхэр къыдахьэхыфынущ, инфраструктурэр щызэтеубламэ, зыплъыхьакIуэхэри кIуэнущ. 
Мегаполисхэм дэт офис ­нэхъыщхьэхэм, къулыкъущIапIэхэм, къэрал IуэхущIапIэхэм ящыщхэр къалэ гуэрхэм пхьы хъунущ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэри хэкIыпIэщ къалэ цIыкIухэм дэсхэр къалэшхуэхэм хъуапсэу щымы­тынымкIэ. Ар политикэ IуэхумкIи щхьэпэ хъунущ. 
Илъэс зыбжанэ хъуауэ медицинэ IэнатIэм щолажьэ «Земский доктор», «Земский фельдшер» къэрал программэхэр, егъэджэныгъэ IэнатIэми иIэщ апхуэдэхэр, абы хэту сымаджэщхэр, школхэр, сабий садхэр къагъэщIэрэщIэж, щIэхэр яухуэ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, медицинэ Iуэху­тхьэбзэхэр цIыхухэм зэрыхуа­щIэ щIыкIэм иджыри зихъуэжакъым, ар ефIэкIуауэ пху­жыIэнукъым, зи гугъу тщIыр къуажэ, къалэ нэхъ цIыкIухэм щыщыIэ щытыкIэрщ. 
Къалэшхуэхэм цIыхухэр зэ­рымыхьын щхьэкIэ цIыху цIэ­рыIуэхэм я псэупIэр яхъуэж­мэ, сэбэп хъунущ. Абыхэм къа­лэ нэхъ цIыкIухэм, езыхэр къуэпскIэ зыпыщIахэм, ягъэ­зэжын щIадзэмэ, абы къы­дэкIхэр, шэч хэмылъу, нэхъ мащIэнущ. Зи хэку къэзыгъэзэжхэр къалэ цIыкIухэм гугъуехьыншэу дагъэтIысхьэжу щытамэ, абыхэм я дежкIи ди дежкIи сэбэпт. 
Мы дунейм щызэкIэ­лъы­кIуэхэм визэ къыхуагъэувын зэрыщIадзэрэ, дэ къэралкIуэцI туризмэр нэхъ едгъэ­фIэкIуэфыну щытщ. А Iэмалыр икIэщIыпIэкIэ къызэгъэ­пэщын хуейхэм ящыщщ. 
Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, къалэ цIыкIухэмрэ къуа­жэхэмрэщ лъэпкъ зыхэ­щIы­кIымрэ лъэпкъ хъугъуэфIы­гъуэмрэ хъума щыхъур. Ап­хуэдэуи дэтхэнэ зы къалэми тхыдэм къыхэна зы лIыхъу­жьыгъэ иIэщ, и щIэблэр щIи­пIыкIыну, хэкур фIыуэ лъа­гъуным къыхуриджэну. 

НэщIэпыджэ  Замирэ. 

Поделиться:

ЧИТАТЬ ТАКЖЕ:

22.06.2024 - 10:01

ЛЭЖЬЫГЪЭХЭР НЭХЪРИ ЩIАГЪАХУАБЖЬЭ

«ГъуэгуфI шынагъуэншэхэр» пэхуэщIэм къигъэув Iуэхугъуэхэр илъэсым и кIуэцIкIэ зэпымыууэ зэрырагъэкIуэкIым гу лъызымытэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм яхэту къыщIэкIынкъым.

22.06.2024 - 09:03

«СИ ХЭКУМ И МАКЪ»

Налшык щэнхабзэм зыщрагъэужь центрым щекIуэкIащ «Си  Хэкум и макъ» фестивалыр.

21.06.2024 - 08:54

КУЭД ЗЫЩЫМЫГЪУАЗЭ ТХЫЛЪХЭР

Черкесск къалэм и Сурэт галереем «Адыги: рыцари, всадники, воины» Iуэхум хыхьэу щагъэлъэгъуащ КъБКъУ-м и «Эрмитаж-Кавказ» щIэныгъэ-егъэджэныгъэ центрым и къудамэм и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ ка

21.06.2024 - 08:54

ГЪЭМАХУЭ КIУЭДА

1816 гъэм нэхъ щIыIэ Урысейми, Европэми, Америкэ Ищхъэрэми зэи къыщыхъуакъым. «Илъэс дыкъа» зыфIаща щIыуэпс къэхъугъэм щхьэусыгъуэ хуэхъуар къыщахутар лIэщIыгъуэ псо дэкIыжауэщ. 

21.06.2024 - 08:53

УНАГЪУЭР КЪРАГЪЭЛАЩ

Тырныауз къалэм дэт район сымаджэщым и дэIэпыкъуэгъу псынщIэ IэнатIэм мэкъуауэгъуэм и 9-м жэщыкум псэлъа цIыхухъум жиIэну зыхунэсар кърагъэлыну зэрылъаIуэмрэ я хэщIапIэмрэщ, адэкIэ зэпыщIэныгъэр зэ