Белгилисича, арт кезиуде билим бериуде аслам тюрлениуле бола, жангычылыкъла кийириледиле. Аланы себепликлери бла уа жаш тёлюбюз, жаланда Россейни даражалы окъуу юйлеринде угъай, тыш къыраллада окъуна билимлерин ёсдюредиле. Москвада Россейни экономика университетинде окъуй тургъан кезиуюнде жетишимлери ючюн аты аны эм ахшы студентлерини журналына кийирилген эмда окъуу юйню «Плехановская гордость» атлы саугъасына тийишли болгъан Мамашланы Джамиля да аллайларыбыздан бириди.
Кёп болмай а ол Швецияда толу грантха тийишлиликде магистратураны да окъуп къайтханды. Ызы бла аспирантурада да билимин ёсдюрюп, бюгюнлюкде усталыгъына кёре ишин бардырады. Биз а хунерли эмда билимли къыз бла окъуугъа, ишге, жашаугъа кёз къарамы бла байламлы ушакъ бардыргъанбыз.
– Джамиля, биз билгенликден, бюгюнлюкде «Марс» халкъла аралы компанияда Москвада ишлейсе. Ары къалай бла тюшгенсе эмда бу компания не бла кюрешеди?
– «Марс» – ол асламысында аш-азыкъ чыгъаргъан компанияды, татлы ашарыкъланы десек да болады. Энди, андан тышында да, халкъ аслам халда хайырланнган абериле чыгъарып тебирегенди.
Бу америкалы компанияды, мында юч жылдан бери ишлейме. Къайсы фабрикала бла ишлегенибизни билдирирге жарамаса да, шахарланы айтыргъа уа эркинлик барды. Алайды да, мында конфетлени чыгъаргъан проектле бла байламлыды усталыгъым, башхача айтханда уа, «Марс» компанияны жер-жерледе ачабыз. Сёз ючюн, Санкт-Петербургда эмда Гомельде аллай фабрикаланы ачыу жаны бла проектлерин башындан аягъына дери кесим хазырлагъанма. Жаланда Россейде угъай, тыш къыраллада да ачабыз аллай фабрикаланы.
Бери ишге сайлаудан ётюп, алай киргенме. Мында этген ишинги жамауатны аллында кёргюзте, башхача айтханда уа, презентация бардыра, тюз эмда шатык сёлеше, экономиканы жашырынлыкъларына тюшюне, эркинликлени да билирге тийишлиди. Андан сора да, 10-15 адамдан къуралгъан къауумгъа башчылыкъ эте, алчыны ышанлары да болургъа керекди. Айхай да, окъууунга, портфолионга, жетишимлеринге да къарайдыла.
Бюгюнлюкде команданы башчысыма, къауумумда уа тыш къыралланы келечилери да бардыла. Этген жумушуму эсеби магъаналы болгъанын кёрсем а, аны жамауатха кереклисине бютюн тюшюнеме, андан да иги ишлерге кюрешеме.
– Швецияда толу грантха окъугъанса магистратураны. Аллай грантны къытхан а тынч болмагъаны белгилиди. Ары окъуугъа киргенинги билгенингде, сезимлеринг къаллайла болгъандыла?
– Керти айтасыз, толу грантха тийишли болгъан женгил жумуш тюйюлдю. Плеханов атлы университетде окъугъанымда да, башхача айтханда уа, алгъадан окъуна хазырлап тургъанма кесими анга. Нек дегенде аны къытар ючюн, окъууунг бийик даражада болургъа тийишлиди. Жаланда «бешлеге» окъуп, тюрлю-тюрлю илму конференциялада, олимпиадалада жетишимли болгъанлай тургъанма.
Андан тышында да, жамауат иш бла тири кюреширге керек болады. Окъуу юйню волонтёр клубуна биринчи курсдан да кирип, сёз ючюн, футболдан дунияны чемпионаты болгъан заманда тыш къыралладан келгенлеге болушлукъ этиу жаны бла кюрешгенме. Айтханымча, грантха къатышыр ючюн не керек болгъанына алгъадан эс буруп, къолумдан келгенича, ол муратымы толтура, окъуууму алай бардыргъан эдим.
Артда РЭУ-де специалитетни бошап, «Стипендия для глобальных профессионалов» атлы халкъла аралы конкурсха (грантха) къатышама. Сайтда кёрюп, Швецияны Лунд шахарыны университетине заявкамы да жибереме.
Айхай да, хорлагъаныма къууанама. Нек дегенде мен Швециягъа кетгенде, эгешчигим да Франциягъа баргъанды окъургъа. Ангылайсыз, грант къытмасам, ансыз бизни окъутхан ата-анама да къыйын боллукъ эди. Нек дегенде Швецияда билим алгъан бек багъады, «толу грант» деген ангылам а – ол къыралны правительствосу магистрантны окъууу ючюн ырысхыны саулай да кеси тёлейди.
– Анда окъууунгу юсюнден а не айталлыкъса?
– Москвадан сора Лунд манга бир гитче жерчикча кёрюннген эди. Шахар кеси да къыралны къыбыла жанындады. Аны Нальчикге ушагъаны жюрегиме хычыуун эди, алай эсе да, анда сууугъуракъды. Июль айда окъуна тенгизлери жылынмайды, болсада суу ариуду, айбатлыгъы кёзюнгю къууандырады. Айхай да, Къабарты-Малкъардача, бийик къаяла жокъдула, таула уа бардыла, агъачлы жерлери да кёпдю. Къалайында да табийгъаты ариуду.
Окъугъан а «Халкъла аралы сатыу-алыу эркинлик» деген программагъа кёре этгенме. Анда окъуу неда сынаула биз ангылагъанча, билгенча тюйюлдюле. Бир уллу текстле бериледиле да, алада, сёз ючюн, экономиканы дейик, магъанасын къалай ангылагъанынгы ачыкълайса, проектлени хар бири да башха тилде сёлешген адамладан къуралгъан къауум бла бирге хазырларгъа тюшюнесе. Текстле, статьяла – ала барысы да ингилиз тилдедиле, окъутуу да ингилизча бардырылады. Анга, швед эмда испан тиллеге алгъадан да юйренип тургъаным себепли, бу жаны бла артыкъ къыйналмагъанма.
Бизни курсда Россейден ол жыл жангыз кесим тюшгенме ары. Къайдан болгъанымы сорсала, къыралыбызны, республикабызны, Нальчикни юсюнден эшитгенлей, асламысы бизни Дагъыстан сунуп, Хабиб Нурмагомедовну билгенлерин айтхандыла. Мен а кесибизни белгили адамларыбызны билдирип, тюрк мурдорлу халкъ болгъаныбызны да ангылатып тургъанма.
Бизнича баргъанлагъа университетден жашар жер да бериледи. Алай а, ол биз ангылагъан общежит ышанлы мекям тюйюлдю. Ала бир отоулу фатарлачадыла, анда биреулен турады, кесинде да хар керекли зат да тынгылыды. Грант бла окъумагъаннга аны багъасы да учуз тюйюлдю, сёз ючюн, ол кезиуде бир айгъа тёлеуню ёлчеми бизни ахча бла тергегенде 45 мингнге жетип къала эди.
Окъугъан тынч болгъанды деп айталмайма, алай эсе да, сейир эди. Магистратураны да анда къызыл дипломгъа бошагъанма.
Анда Франциядан, Англиядан, Ирандан, Иракдан, бирси жерледен келип окъугъанла бла танышханма. Курсубуз шуёхла болуп къалгъанбыз, энди да тюбешгенлей турабыз. Сёз ючюн, былтыр биз, жыйылып, Грузиядан биргебизге окъугъан къызчыкъгъа тойгъа баргъанбыз. Европадан келгенле аланы къонакъбайлыкъларына, аш-сууну элпеклигине, монглукъгъа сейирге къалгъандыла. Кёп болмай а университетни кесине выпускниклени тюбешиулерине барып келгенме.
– Окъуу бла байламлы эсингде бегирек не зат къалгъанды?
– Белгилегенибизча, анда проектле жарашдырыргъа юйретгендиле. Биз анда Африкада орналгъан жандауурлукъ фондха консалтинг проект хазырлагъаныбызда сезимим эсимден кетмейди. Аны себеплиги бла биз африкалы сабийлени университетледе окъургъа онглары болурча амалланы излегенбиз.
– Европалыла аш-суугъа, къонакъбайлыкъгъа сейир этгенлерин айтханса. Швецияда бу жаны бла къаллай энчиликле бардыла, жашау турмушларындан, юйню тутуу къылыкъларындан, адет-тёрелеринден дегенча, нени белгилерге боллукъса?
– Кертиди, аланы юйлеринде бола да тургъанма, кеслеринден къызчыкъла да окъугъан эдиле бизни бла. Энди ала да европалылача жашайдыла, болсада ёз тиллерине, адет-тёрелерине уа бек сакъдыла. Алада биздеча гюл къысымны саугъагъа бермейдиле, нек эсе да ырыслайдыла. Гюл берлик эселе уа, ол къошунчукъда ёсген болургъа тийишлиди.
Аланы дагъыда бир тёрелери барды, аны кесине да «Байрым ингирни жылыуу» дейдиле. Бу кюнде юйюрню келечилери, бирге жыйылып, къайсы болса да бир миллет хантларын хазырлайдыла. Асламысында аш этген эр киши болады, бегирек да юйюрню атасы, бирсиле анга болушадыла эмда аны ахшы ырымгъа санайдыла.
Кесигиз да биле болурсуз, юйюрге сабий къошулса, анга къарар ючюн атала да ишден солуугъа чыкъгъан тёреси бла Швеция дунияда биринчи къыралгъа саналады. Орамлада жашчыкъла, къызчыкъла ойнагъан майданлада сабийлени асламысында аталары бла кёресе.
Аш-сууларын айтсакъ, къайсы тюрлю эт да кёпдю, алай а тауукъ окъуна бек багъады. Анда учуз чабакъды. Асламысында, биздеча шорпа, тыммылла да биширедиле. Хычинлеге ушагъан ашлары да барды, болсада ала аны базыкъла этедиле.
Шведле къонакъбай халкъдыла, мангылай жарыкълыдыла. Аланы дагъыда бир затларына сейир этгенме, биреуге къонакъгъа баргъан адам биргесине аш-суу элтмей къоймайды, аны да ёз къоллары бла хазырларгъа тийишлиди. Ала къонакъбайлыкъ этген адамгъа не жаны бла да тынчлыкълы болурун излейдиле.
Сёз ючюн, къызла манга къонакъгъа келликдиле деп сакълайма да, таулуладача, столну хар неден да толтурама, ала анга бек сейирсиннген эдиле. Ол заманда тёрелеринден ангылауум жокъ эди, ала уа, хар бири бирер зат биширип, алай келген эдиле. Аш къанганы ала бла толтурургъа керек болады. Андан сора да, миллет ашладан жылылай хазырларгъа кереклисин а къонакъла бла бирге жарашдырыргъа тийишлиди.
Айтханымча, ала кеслери ючюн деп, биреуню къыйналгъанын сюймейдиле. Ким биледи, тауланы къатларында жашагъанлары ючюн эсе да алай, таулулача, этни, тылыны, бишлакъны аслам халда хайырланадыла, айраннга ушагъан суусаплары да барды. Агъачдан жыйгъан кёгетлеринден, жемишлеринден да кёп зат этедиле. Сёз ючюн, аладан хазырлагъан тёрели миллет тузлукъларын эт бла бирге бередиле.
Швецияда чеченлиле да кёпдюле, анда ала жашагъан энчи элле да бардыла. Биз барыбыз да билген уруш къаугъаланы кезиуюнде кетгендиле ары. Энди, кертиди, аланы жаш тёлюсю орусча билмейди, алай а шведлени тиллеринде, бютюнда кеслерича бек иги сёлешедиле. Тойларын да ата-бабаларындан бери келген адет-тёрелерине тийишлиликде бардырадыла.
– Бюгюнлюкде ишингден тышында уа не бла кюрешесе?
– Ингилизчадан онлайн халда дерсле береме. Кесим да швед тилде басмаланнган китапланы окъугъанлай, къайтаргъанлай турама. Ангылайсыз, бизни ишибизде тыш къыраллы тиллени иги билирге керекди. Андан сора да, шатык эмда халатсыз сёлеширге, кесинги жамауатны аллында жюрюте билирге тюшюндюрген курслагъа жюрюйме. Ишимде халкъ аллына кёп чыгъаргъа тюшеди, аны себепли усталыкъ хунерим бийик даражада болуруна итинеме.
Илмуланы кандидатына ишими да жаза турама. Аны темасы къытай сатыу-алыуну башха-башха къыраллада айнытыу бла байламлыды. Конференциялагъа къатышама, ишлерим даражалы журналлада басмаланадыла.
Спорт бла да кюрешеме, таза хауада чабыуну жаратама. Алай бла мыйымы солугъанын ангылайма эмда сеземе.
Заманым жетишсе, Нальчикге келирге, атам-анам, эгечлерим бла турургъа сюеме, юйюр къыйматланы багъалайма. Алагъа окъуудан тыймагъанларына, муратыма жетерге кёллендиргенлерине ыразыма. Анабыз устазды, баям, окъуугъа сюймеклигим да анданды.
– Энди бюгюнлюкде сабийле мектеплени бошагъан кезиудю. Сёз ючюн, окъууунгу, ишинги, жетишимлеринги да кёплеге юлгюге келтирирчады. Не айтыргъа, къалай кёллендирирге боллукъса аланы?
– Билемисиз, жашау санга берген онгланы толусунлай хайырланыргъа тийишлиди деп сунама. Адамгъа кеси аллына айныгъанлай турурча окъуна бюгюнлюкде амалла асламдыла.
Юйде юч эгеч болабыз. Ата-анабызгъа ауурлукъну бермезге кюреше, заманны бошуна оздурмай, къадалып окъугъанбыз. Нек дегенде алай бла умутларыбыз толлукъларына ышаннганбыз.
Окъуугъа-билимге кёл салгъан жаш адамгъа бюгюнлюкде онгла кёпдюле. Аллай даражалы грантланы къытарыкъбыз деп, мени, эгечим Тамиланы, ол да Францияда толу грантха окъугъанын айтханбыз, эсибизде да жокъ эди. Алай эсе да, бар амалланы хайырланып, окъууда алчыла болуп, муратларыбызгъа жетгенбиз. Жаш адамла бу затха кёллери бла ышансала сюеме. Нек дегенде, ачыгъын айтайыкъ, тыш къыралда окъур ючюн, къолай да керек болады, ол а хар кимни къолундан келип да къалмайды. Билим бериуде болгъан жангычылыкъланы хайырлана, студент жылла – ала заманны зауукълу оздуруу бла байламлыдыла деп сунмай, алгъа талпыннган адам муратына да жетерикди, жетишимли да боллукъду деп айтыргъа сюеме.
Ушакъны Трамланы Зухура бардыргъанды.
