Багъала, айлыкъла, инвестицияла, ишчи жерле – аланы эм башха темаланы юслеринден сёлешиннгенди Къабарты-Малкъарны Экономиканы айнытыу министерствосуну коллегиясында. Анда аны былтыргъы ишини эсеплерин, бёлюмде жетишимлени эмда чурумланы туура этгендиле. Жыйылыугъа Правительствону Председателини биринчи орунбасары Муаед Кунижев, КъМР-ни Парламентини экономика политика жаны бла комитетини башчысы Заур Апшев эм башхала къатышхандыла.
Республиканы къолайлыгъы
Экономика не халда болгъанын туура этген баш кёрюмдю – регионну битеулю продукту (ВРП). Ангылашынырча айтханда, ол бир жылны ичинде чыгъарылгъан товарланы эмда жалчытылыннган жумушланы барыны да багъасыды. Былтыр КъМР-де аны ёлчеми буруннгу жыл бла тенглешдиргенде 6 процент къошуп, 370,2 миллиард сомгъа жетгенин билдиргенди экономиканы айнытыу министри Рахайланы Борис.
Промышленность игирек ёсгенди, аны кёрюмдюсю 110,3 процент болгъанды. Аны бла республика саулай къыралда тёртюнчю жерге чыкъгъанды, Шимал Кавказда уа алчы болгъанды. Анга заводла бла фабрикала аслам къошумчулукъ этгендиле: юс кийимле чыгъарыу кёп къалмай эки кереге кёбейгенди, къумач согъуу – бир бла жарымгъа. Дагъыда темирледен абериле этиу, суула эмда оборудование чыгъарыу да ёсгендиле.
Алай хар не да аламатды дерча да тюйюлдю: энергетика бёлюмде азайыу (95,3%) эсленнгенди.
Республикада алыучулагъа жиберилген товарланы багъасы 83 миллиард сомдан атлагъанды. Къурулушха эмда оборудованиягъа 83,2 миллиард сомгъа инвестицияла этилгендиле.
Иш хакъ
Экономика дегенде, кимге да, эм биринчиден, ол кеси неллай бир иш хакъ алгъаны сейирди. Коллегияда айтылгъаннга кёре, аны Къабарты-Малкъарда орта ёлчеми 53251 сомду. Ол буруннгу жылдан 12,5 процентге асламды. Алай тюкенледе багъала да бир жеринде турмагъанларын эсге алсакъ, ёсюм 4 процент болгъанды.
Орталыкъ иш хакъны юсюнден айтханда, аны юсю бла келишиулюк тапхан къыйынды. Бирле андан кёп аладыла, башхала – аз. «Бизде 53 минг сом къайда тёлейдиле, деп соргъанлагъа айтырыгъым: ишлегенлеге тёлейдиле. Къара ишлеге окъуна бир кюннге 2-2,5 минг сомдан азгъа адам чыкъмайды. «Воентекстильпром» предприятияны алгъаракъда ачылгъан бёлюмюнде болгъан эдим да, анда айлыкъла 140-160 минг сомгъа окъуна жетедиле», – дегенди Муаед Кунижев.
Заур Апшев а, бир-бир бёлюмледе тёленнген хакъ бек аз болгъанын белгилеп, ол жанына эс бурургъа чакъыргъанды. Бегирек да къырал учреждениялада уруннганланы айлыкъларына.
Ишсизлени саны былтыр эки кереге окъуна азайгъанды. Бюгюнлюкде бир жерде да урунмагъанланы саны 14,4 минг болады. Иш бла жалчытыу арада эсепде 1987 адам турады.
Аслам къошумчулукъ
Эл мюлк республиканы экономикасыны мурдору болгъанлай турады. Озгъан жылда мюлклени бары да 126,7 миллиард сом багъасы продукция чыгъаргъандыла. Ёсюмню асламысын терек бахчачылыкъ бла малчылыкъ жалчытхандыла. Адамла кёбюрек кёгет, наныкъ эмда жемиш ёсдюрюп, мал эмда тауукъ багъып, сют саууп башлагъандыла. Эл мюлк организацияла да производстволарын 5,6 процентге кёбейтгендиле.
Алмала ёсдюрюуде жетишимле бютюнда игидиле. Былтыр аладан бир миллиондан артыкъ тонна жыйып, Къабарты-Малкъар саулай Россейде алчы болгъанды. Республика аны бла кёп регионланы жалчытады, кесини бюджетин да толтурады. «Алманы бир килограммын 50-60 сомдан окъуна санасакъ – ВРП-гъа къошакъ халда 60 миллиард сом. Аны юсюне продукцияны буздурмай сакълагъан жерледен да 5-6 миллиард сом тюшеди», – деп тергегенди Муаед Кунижев.
Бизни республика арт жыллада мирзеу ёсдюрюуден терек бахчачылыкъгъа кёче баргъаны кёзге урунады. Заур Апшев оюм этгенича, ол тюз тюйюлдю. Нек дегенде адам ётмексиз болмайды, аны себепли будай ёсдюрюуге энчи магъана берирге керекди, дегенди.
Башха жаны бла алып къарагъанда уа, къоншу Ставрополь крайны жери мирзеу ёсдюрюуге иги келишеди, кеси да эркинди. Бизде битген будай асламысында мал ашха жарай эсе, андагъы уа ётмекге къайда аламатды. Алай эсе уа, мында алма ёсдюрюп, аны сатхан ахчагъа къоншуладан будай алсакъ, тюз болур…», - дегенди Муаед Кунижев депутатха жууап берген халда.
Бизнесни онгдуруу
Алгъын заманлада Къабарты-Малкъарда бир ненча уллу завод эмда фабрика ишлей эдиле. Къырал чачылгъаны бла аланы асламысы жокъ болгъандыла. Бюгюнлюкде уа регионну экономикасыны мурдорун гитче эмда орта бизнес тутады. Быйылны ал кезиуюнде КъМР-де 24,5 минг аллай биригиу эмда предприятие бар эдиле. Буруннгу жыл бла тенглешдиргенде, аланы саны 8 процентге кёбейгенди. Ишчи жерлени асламысын да ма ала жалчытадыла.
Бу бёлюмню юсюнден айтханда, аны кёп болмай къуралгъан, алай шёндю уа бек магъаналы болгъан бир кесегин сагъыныргъа тийишлиди. Ол – кеслери иш къурап къармашханладыла. Бюгюнлюкде ишлерин ол халда 95 минг чакълы инсан бардырады. Аланы саны бир жылны ичинде 16 процентге кёбейгенди.
Саулай айтханда, гитче бизнесден былтыр 20 процентге кёп налог жыйылгъанды. Ишлерин энчи халда бардыргъанла 2,9 миллиард сом, налог салыуну женгиллетилген системасын сайлагъанла уа – 2,4 миллиард тёлегендиле.
Къырал предпринимательлеге билеклик этип тургъанын белгилегенди Рахайланы Борис. Сёз ючюн, КъМР-ни Гарантияла фонду 264 миллион сом багъасына поручительствола бла жалчытханды. Бизнес бла кюрешгенле уа аны хайырындан 680 миллион сомгъа кредитле алгъандыла. Дагъыда эм аз ёлчемли кредитле бла онгдургъан фонд битеу да 41 миллион сомгъа 74 займ бергенди. Банкла уа гитче эмда орта предпринимательство бла кюрешгенлеге 11,5 миллиард сомгъа кредитле бла себеплик этгендиле.
Бир жаны бла алып къарагъанда, ол бары да игиди: бизнес ёнкючге ахча ала эсе, аны иши алгъа баргъаны баямды. Алай арт кезиуледе уа, Ара Банкны ставкасы бийик болгъаны ючюн, кредит бериу азайгъанды. Министр билдиргеннге кёре, аны ючюн тийишли фондла кеслерини умутларын толтуралмай къалгъандыла: план бла белгиленнген 0,8 миллиард сомну орунуна 0,679 миллиард сомгъа себеплик этгендиле. Аны къой, предпринимательлени экиден бири, кредитле багъа болгъанлары ючюн, инвестиция этиуню арталлыда къойгъандыла.
Туристле эм сатыу-алыу
Ёсюм, айнытыу да шарт кёрюннген энтта да бир бёлюм – туризм. Былтыр Къабарты-Малкъаргъа 2 миллион 31 минг адам келгенди солургъа. Ол буруннгу жылдан 13,7 процентге асламды. Къонакъ юйле, ашханала, экскурсияла бардырыучула – бу бёлюмге не аз да къатышыулары болгъанла бары да аны хайырын кёргендиле.
Тюкенледе, рыноклада да болум игиди. Розница сатыу-алыуну ёлчеми 376 миллиард сомгъа жетгенди. Адамла ол санда ашарыкъладан – 7,3, андан башха товарладан а 9,2 процентге аслам алгъандыла.
Тыш къыралла бла сатыу-алыу да дунияда тюрленнген болумлагъа келиширге кюрешгенди. Чеклениуле салыннганы ючюн республика шуёхлукъ жюрютген къыралла бла байламлыкъланы кючлендиргенди, ала бла сатыу-алыуну 14,2 процентге кёбейтгенди. Экспорт бегирекда ма бу къыраллагъа уллуду: Гюржю, Узбекистан, Беларусь эм Къыргъызстан. Болсада буруннгу жылдан а артыкъ болмагъанды. Алай импорт а энтта да тёртден бирин къошханды. Республика тышына сырьё угъай, кесинде чыгъарылгъан товарланы сатады. Асламысы агропромышленность продукцияды, дагъыда темирледен, химия затладан этилген абериле, оборудование.
Къурулуш
Къурулуш бёлюмде ишле былтыр 45,8 миллиард сом багъасы тындырылгъандыла. Хайырланыугъа жашау журтладан 642,5 минг квадрат метри берилгенди – 2024 жылдан эки процентге кёп.
Баш капиталгъа 83,2 миллиард сом инвестицияла этилгендиле, 5 миллиард сомдан асламгъа жети уллу инвестиция проект тамамланнганды. Аланы хайырындан 95 жангы ишчи жерле къуралгъандыла.
Былтыр, тийишли закон чыгъып, Къабарты-Малкъарда креатив экономиканы къурау эмда аны айнытыугъа атлам этилгенди. Ызы бла бу бёлюмде ишлегенлени тизмеси да къуралгъанды. Анда аслам жерни ма была аладыла: аш-азыкъ этиу, чыгъармачылыкъ, маданият хазна, архитектура, китап чыгъарыу. Министр айтханнга кёре, бу бёлюмню экономикагъа къошумчулугъу ёсюп барады: 2019 жылдан бери 49 процентге кёп болуп, былтыр 7,3 миллиард сомгъа жетгенди.
Озгъан жылны ахырында интеллект иеликни жалчытхан депозитарий да ишлеп башлагъанды. Ол оюм, дизайн, программа код деген затла биреуню болгъанларына шагъатлыкъ этген амалды. Бара-баргъан заманлада уа аны, сёз ючюн, кредит алама дегенде хайырланыргъа боллукъду.
Чурумла, умутла
Миллет проектле былтыр 99,65 процентге тамамланнгандыла; белгиленнген 84 борчдан 83 толгъанды. Болсада алагъа берилген ахча (10,7 миллиард сом) кёп къалмай бары да хайырланылгъанды.
Къырал организацияла абериле сатып алыуда бардырылгъан 13 тинтиуню кезиуюнде 17 бузукълукъ табылгъанды, ала бла байламлы 16 административ иш ачылгъанды.
Чурумла, айтылгъаныча, Ара банкны ставкасы уллу болгъанындан да чыгъадыла. Аны ючюн быйыл бизнесге себеплик этиуде жангы амалла излеуге эс бурургъа керекди. Башха борчла да кёпдюле: инвестиция проектлени бардырыргъа болушургъа, предприятиялада урунууну къыйматлыгъын кючлендириу программаны кенгертирге, бизнесге кредитле бла себеплик этер амал табаргъа, жерлени, мюлкню багъаларын тергеп алагъа налогланы жангыдан санаргъа, экспортну айнытыргъа.
Саулай айтханда, былтыр Къабарты-Малкъарны экономикасы ёсгенди. Ишсизлик азайгъанды, эл мюлк а алгъын жылладан эсе уллу кёрюмдюле бла къууандыргъанды. Кёпле, терек бахчачылыкъда, туризмде къармашып, файда тюшюредиле, бир-бир бёлюмледе айлыкъла иги да къошхандыла, башхаларында уа энтта да азыракъдыла. Министерствону быйылгъы ишинде аланы барына да эс бурулмай къаллыкъ тюйюлдю.
Улбашланы Мурат.
