Дунейм тет дэтхэнэ зы цIыхуми ­Iэмал иIэн хуейщ, зыщыщ лъэпкъми и ныбжьми емылъытауэ, узыншэу псэуну. ЩIыгум щыIэкъым узыншагъэ нэхърэ нэхъ лъапIэ. Абы хуэфащэ гулъытэ зэрыхуэщIыпхъэр жы­лагъуэм я деж нэхьэсыныр, ар егъэфIэкIуэным хуэунэтIа Iуэху щхьэпэхэр убзыхуныр и щхьэусы­гъуэу Узыншагъэм и дунейпсо махуэр ягъэувауэ щытащ. 

1950 гъэм щегъэжьауэ а махуэр мэлыжьыхьым и 7-м ягъэлъапIэ. Махуэшхуэм и тхыдэр къыгуэхыпIэ имы­Iэу епхащ ООН-м къудамэ щхьэхуэу къызэригъэпэща Узыншагъэр хъумэ­нымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм (ВОЗ) лэжьэн зэрыщIидзам. Абы и ­къалэн нэхъыщхьэр узыншагъэр хъу­мэн и лъэныкъуэкIэ цIыхухэр зыIууэ гугъуехьхэр зэфIэхынырщ. Зэгухьэныгъэм хэтщ къэрали 194-рэ. ВОЗ-м и IуэхущIапIэхэр къэрали 150-м щыIэщ, абыхэм яхэтщ Урысейри. 
Узыншагъэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм и жэрдэмкIэ а махуэр цIыхухэр зыгъэгумэщI Iуэхугъуэшхуэ­хэм траухуэ хабзэщ икIи къыхуеджэ­ныгъэ щхьэхуэхэм щIэту йокIуэкI. Ап­хуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Лъы зытхэр сымаджэ куэдым ядоIэпыкъу», «Жыджэрагъыр гъащIэ кIыхьым и ­лъабжьэщ», «ЩIыуэпсым къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэ мыщхьэпэхэм узыншагъэр щыхъумэн», «Лъыдэуейм узэ­рыпэщIэтынур», «Гъудэ-бадзэ лIэу­жьы­гъуэхэм кърахьэкI узыфэ зэры­цIалэхэр», «Ерыскъыпхъэхэм я шы­нагъуэншагъэр», «Фошыгъу узым ды­те­кIуэнущ!», «Узыншагъэр хъумэ­нымкIэ IэнатIэм щыхуащIэ Iуэхутхьэ­бзэхэм цIыху псори къызэщIегъэу­быдэн», «Ди планетэ, ди узыншагъэ», «Си узыншагъэр си хуитыныгъэщ», нэгъуэщIхэри. 
Мы гъэм Узыншагъэм и дунейпсо махуэр «Зэгъусэу узыншагъэм дыхуо­кIуэ. ЩIэныгъэм щIыгъуу» къыхуе­джэныгъэм щIэту йокIуэкI. Апхуэдэ щIыкIэкIэ цIыхухэр къыхураджэ щIэ­ны­гъэм и ехъулIэныгъэхэм дзыхь ­хуащIыну. Махуэшхуэм ипкъ иткIэ, ВОЗ-м ирегъэкIуэкI «Псоми я зэхуэдэ узыншагъэ» дунейпсо зэхыхьэр (мэ­лыжьыхьым и 5 - 7-хэм), зэгухьэныгъэр зыдэлажьэ центрхэм я Япэ зэ­хуэсышхуэр (мэлыжьыхьым и 7 - 9-хэм).
ЦIыхум и узыншагъэр, псом япэрауэ, зэлъытыжар езыращ. И чэзум зы­кIэлъыбгъэплъыным узыфэ куэдым ущихъумэнущ, ар гъащIэ кIыхьым и шэсыпIэщ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, куэдым я узыншагъэм хуэфащэ гулъытэ хуащIыркъым. Зэран къа­хуэхъу хьэлхэм зыщадзеиным доху­тырхэм сыт хуэдизрэ къыхурамыджэми, абыхэм я чэнджэщхэм тетыр мащIэщ, зыкъыщащIэжыр узым къыхигъэщIа нэужьщ. Узыншагъэ быдэр ар гъащIэ насыпыфIэм, зэIузэпэщым я лъабжьэщ. Я къару илъу нэхъыбэрэ псэун папщIэ ВОЗ-м цIыхухэр къыхуреджэ хьэуа къабзэм хэту нэхъыбэрэ къакIухьыну; щыс зэпыту зи IэнатIэр езыхьэкIхэм къару зыхалъхьэ лэжьыгъэхэр тхьэмахуэм тIэу-щэ ягъэзэщIэну; тэмэму шхэну - дагъэ зыщIэлъ ерыскъыхэр, фошыгъур, шыгъур ягъэ­мэщIэну, пхъэщхьэмыщхьэхэмрэ хадэхэкIхэмрэ нэхъыбэ ящIыну; Iэпкълъэпкъым тэмэму зигъэпсэхун папщIэ сыхьэти 7 - 8-кIэ жеину; туты­ным­рэ фадэмрэ пэIэщIэ защIыну. Узыншагъэм дежкIэ нэхъыщхьэу икIи мы­хьэнэшхуэ зиIэу а зэгухьэныгъэм къи­гъэлъагъуэр физическэ жыджэрагъырщ. 
ЦIыхум и узыншагъэр хъумэныр, ар егъэфIэкIуэныр дэтхэнэ зы къэралыгъуэми и къалэн нэхъыщхьэщ. Ап­хуэ­дэу сабий узыншэ къэгъэхъунымрэ и цIыхухэм къагъащIэ илъэс бжыгъэм хэгъэхъуэнымрэ. А Iуэхухэм ехъулIэ къэралым жылагъуэ лъэщ къыщIэ­тэ­джэнущ. Дэ ди къэралым а Iуэхум ­гулъытэшхуэ щыхуащI, абы и щыхьэтщ «Демография», «Узыншагъэр хъу­мэн» лъэпкъ проектхэр зэрагъэзащIэр. Къэбэрдей-Балъкъэрыр къапщтэмэ, а проектхэмкIэ къып­хуэмы­лъытэн лэжьыгъэшхуэ щIыналъэм щрагъэкIуэкI, республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и IэнатIэм игъуэт зыужьыныгъэхэм лъабжьэ яхуэхъур ахэращ. А IуэхумкIэ ефIэкIуэныгъэ щхьэ­хуэхэр зэрыдиIэм и щыхьэтщ ­медицинэм и унэтIыныгъэ зэхуэмы­дэ­хэмкIэ ди республикэр къэралым щыпашэу къалъытэхэм зэрыхабжэр. 
Узыншагъэм и дунейпсо махуэм зэхыхьэ зэмылIэужьыгъуэхэр ирагъэ­кIуэкI. Урысей Федерацэм Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм, Профилактикэ медицинэмкIэ лъэпкъ медицинэ къэхутакIуэ центрым, «Волонтёры-медики» къэралпсо жыла­гъуэ зэщIэхъееныгъэм зэгъусэу гъэ къэс мы махуэхэм къызэрагъэпэщ «Узыншэу щыт!» урысейпсо зэхыхьэр. Iуэхум и къалэн нэхъыщхьэр цIыхухэм я узыншагъэм гулъытэ хуегъэ­щIы­нырщ, хьэл-щэн мыхъумыщIэхэм зыщадзеиным къыхуеджэнырщ, доху­тырхэм, щIэныгъэлIхэм абы и лъэ­ныкъуэкIэ ягъэувхэм ткIийуэ зэ­ры­тетын хуейр гурыгъэIуэнырщ. 
А махуэм медицинэ IуэхущIапIэхэм къыщызэрагъэпэщ цIыхухэм я узыншагъэр зэрахъумэным, зэрызэтрагъэувэжыным теухуауэ чэнджэщ щхьэпэхэр щат зэIущIэхэр. 
Апхуэдэу Узыншагъэм и махуэм ирихьэлIэу илъэс зыбжанэ хъуауэ Нал­шык къыщызэрагъэпэщ «ГъащIэм хуэкIуэ лъэбакъуипщI» урысей­псо Iуэхугъуэр. Мы гъэм ар екIуэкIащ мэлыжьыхьым и 5-м. Iуэху щхьэпэр    я жэрдэмщ КъБР-м Узыншагъэр ­хъу­мэнымкIэ и министерствэмрэ «Лъэпкъ узыншэм и хасэ» урысейпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэмрэ.
Зэхыхьэм хэтащ зи узыншагъэр егъэфIэкIуэным хущIэкъу цIыху ми­ным щIигъу. Абыхэм пашэ яхуэхъуащ Къалэбатэ Рустам. Абы жиIащ лъэсу къэкIухьыныр узыншагъэр езыгъэ­фIакIуэ Iуэхухэм зэращыщыр, къэкIу­хьыным сыт хуэдэ ныбжьым итри узыфэ куэдым зэрыщихъумэр.
«Узыншагъэр - ар дэтхэнэми и хуитыныгъэщ» къыхуеджэныгъэм щIэту екIуэкIа Iуэхум гъуэгуанитI къыщыгъэлъэгъуат: тыншрэ гугъурэ. Гъуэгуа­нэ нэхъ тыншыр къыхэзыхахэм НыбжьыщIэхэм я театрым и утыкум къы­щыщIэдзауэ Курзалым нэс кIуэри ­къагъэзэжащ, лъэбакъуэ минипщI ­къакIуауэ. Адрей гупым лъэбакъуэ мин 14 къызэранэкIащ, ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэм ит гуэлиплIыр зэщIагъэхьэри, гъуэгуанэ нэхъ тын­шымкIэ къыщыщIадза щIыпIэм къе­кIуэлIэжащ. 
Узыншагъэр хъумэнымкIэ дуней­-псо зэгухьэныгъэм къызэригъэлъа­гъуэмкIэ, махуэм къриубыдэу лъэбакъуэ мини 5 нэхърэ нэхъ мащIэ зыч цIыхум гум, лъынтхуэм епха узыфэхэр иIэнкIэ шынагъуэ нэхъыбэ щыIэщ. Лъэбакъуэ 7500 - 9999-рэ хъу гъуэгуа­нэр махуэм зэпызычхэм я Iэпкълъэпкъ псори хъарзынэу зэщIэкIыу къалъытэ. Ауэ узыншагъэр хъумэнымкIэ Iэмал нэхъыфIу икIи нэхъ тыншу ябжыр лъэбакъуэ 10000, абы нэхърэ нэхъыбэ махуэм къриубыдэу пкIу­нырщ.
Лъэс зекIуэр яублэным ипэ къихуэу НыбжьыщIэхэм я театрым и унэм щылэжьащ къалэ поликлиникэ №1-м и медицинэ пункт. Гукъыдэж зиIэхэм абдеж пщIэншэу я узыншагъэм и щы­тыкIэр къыщапщытэну Iэмал яIащ: абыхэм я лъым хэлъ фошыгъум и ­лъагагъыр, лъым и зекIуэкIэр, гум и къеуэкIэр кърагъэпщащ, УЗИ ирагъэщIащ. 
Гъуэгуанэм и кIыхьагъкIэ лъэс зекIуэм хэтхэм я лъыдэуейр къыщапщыну, волонтерхэм я пунктхэр щы­лэжьащ. КъэувыIэпIэ щхьэхуэхэм деж абыхэм псырэ мыIэрысэрэ къыщратащ. Iуэху щхьэпэм хэтахэм щыхьэт тхылъхэр иратыжащ.

ЩхьэщэмыщI  Изэ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.