Бардыла эллерибизде аллай устазларыбыз – кеслерине махтау излемей, ишлерин бет жарыкълы тутханла, юлгюге да тийишли болгъанла. Аллайладыла жангы тёлюлерибизге ана тилибизни, тёрелерибизни юйретгенле, аланы сакъланырларына себеплик этгенле.
Аладан бири уа Лашкутаны мектебинде малкъар тилден бла адабиятдан окъутхан Ахматланы Маринады деп, таукел айтыргъа боллукъду. Биз аны къалай ишлегенин, къаллай амалланы хайырлана билгенин а «Ана тилим, жаным-тиним, мени дуниям!» республика даражалы фестиваль-эришиуде кёргенбиз. Сынамлы устаз бла жаш тёлюге ана тилни юйретиуню, аны сакълар эмда айнытыр ючюн не этерге кереклибизни юсюнден ушакъ этгенбиз.
– Марина Залкуфовна, эм алгъа мектебигиз фестивальда экинчи жерге чыкъгъаны бла алгъышлайбыз. Ана тилни окъутуу, сабийлени аны шатыклыгъына, энчиликлерине тюшюндюрюу – ол усталыгъым боллукъду деген сезимге къалай бла келгенсиз, аны сайларгъа не зат кёллендиргенди?
– Сау болугъуз алгъышлагъаныгъыз ючюн. Ол шартха биз да къууаннганбыз. Аллай даражагъа жеталгъан эсек, ол жаланда устазланы угъай, окъуучуларыбызны да жетишимлериди.
Кесим Жангы Малкъарда ёсгенме. Атабыз-анабыз ёз къыйынлары бла жашагъан адамла эдиле да, бизни да алай юйретгендиле.
Мектепде окъугъан кезиуюмде анга таматалыкъны Жолайланы Борис эте эди. Кеси да тарыхдан окъутханды. Аны ариу, кёпге юйретген сёзлерин аслам тёлю эшитгенди. Сабийле, устаз коллектив да анга уллу хурмет бергендиле. Уллугъа-гитчеге да бирча намыс бере, кеси да тийишли эди энчи хурметге.
Ана тилден а Жашууланы Юсюп окъутханды. Ол дерс берсе, чыгъарманы юсюнден айтса, биз, окъуучула, ол чыгъарманы ичине кесибиз да тюшюп къалгъанча, алай сезгенбиз. Сёзню устасы эди, дерслерин ариу, сейир да къурай билгенди.
Аланы экисин да бошдан сагъынмайма. Билемисиз, быллай устазлагъа, аллай хурметли адамлагъа ушаргъа, алача ишлерге да, жаланда сабийлигимде угъай, бюгюн да итинеме, аладан юлгю алама, эсиме тюшюргенлей турама.
Мектепни бошап, бир жылны башха жерде ишлеп, КъМКъУ-гъа алай киргенме. Школгъа устаз болуп онтогъуз жылымда келгенме, окъуй тургъанлай башлагъанма ишлеп. Энди бюгюнлюкде билим бериуде ишлегенли 35 жылдан атлагъанды. Биринчи ишлеп башлагъан кезиуюмде да устазла барысы да манга бек иги болгъандыла, эркелетип, кёллендирип, кёп билмеген, ангыламагъан затымы юйретгендиле. Бирин къоюп, башхасын айталмайма, барысына да ыразыма тюшюндюргенлери ючюн.
– Ана тилни сакълар ючюн, мектепде аны окъутууда эм уллу магъананы неде кёресиз?
– Аны магъанасыны юсюнден сабийлеге дайым да айтханлай турама. Ана тилин, адет-тёрелерин билмеген адам таулу болалмазлыгъын да ангылатама. Алагъа кёплени келтиреме юлгюге. Мечиланы Кязимни, Къулийланы Къайсынны да алай. Башха тиширыу санга ана болуп къалалмагъанча, тыш жерни тили да кесингики болаллыкъ тюйюлдю. Кертиди, адам башха тилде тынгылы да сёлешир, алай эсе да, ол миллетни келечисине аны санамазлыкълары баямды.
Окъуучуларыма, андан сора да, бир затны юйретеме – беш-алты назмуну сайлап, аланы кёлден билирге. «Таулу эсенг, окъучу да бир назму», – деген болса, уялмазгъа, жамауат ичинде кесигизни кимлигигизни баямларгъа юйренигиз, деп ангылатама. Бу амал бла да жаш тёлю тиллерин, адет-тёрелерин унутмазларына къайгъырама.
Андан сора да, бизни кёлден чыгъармачылыгъыбызны байлыгъын, анда юйретиу магъана аслам болгъанын да айтама. Сёз ючюн, нарт сёзлерибиз, айтыуларыбыз окъуна салаллыкъдыла ёксюзню тюз жашау жолгъа. Адепге да тюшюндюраллыкъдыла. Жаланда алагъа эс бурургъа, окъургъа-билирге керекди ансы. Чертгенимча, тилин, адет-тёресин билмеген адам бир заманда да миллетини адамы болаллыкъды деп ийнанмайма.
– Ана тиллени таркъая, ёчюле барыулары да аланы жамауатда даражалары бла байламлыды, деп да айтылады. Былай къарагъанда, бюгюннгю болумубузну кёре, анга ийнанырыгъыбыз келеди. Аны юсюнден оюмугъуз а къалайды?
– Кертиди, жашауда ана тил аз керекди, аны бла айныргъа боллукъ тюйюлдю, деп суннганла да бардыла, жарсыугъа. Аны алай болмагъанын а кесигиз билесиз.
Адамны не иги билими, уллу окъууу болса да, ол ёз тилинде сёлешалмаса, аны ангыламаса, анга хурмет этеригинг да келмей къалгъанын жашырмайма. Сёз ючюн, телевизор бериуде врач Аппайланы Шамил бла ушакъгъа къарагъан эдим да, билсегиз эди, анга къалай сюйюп тынгыладым! Ол къалай шатык сёлешеди малкъар тилде, ким да сукъланырча, андан юлгю алырча. Аны ёсдюрген, юйретген юйюрге, тукъумгъа, окъутхан устазларына да ушагъыбызны себеплигинден газетибизни юсю бла ыспас этгеними билдирирге сюеме. Билемисиз, дерсимде окъуна айтханма бу жашны юсюнден сабийлериме.
Биз кесибизни нек эсе да кенг кёрюп, айный билмейбиз. Ана тил айныугъа, ёсюуге тыйгъыч саллыкъ сунабыз. Алай эсе да, Кязим, Къайсын да ёз тиллеринде жазгъандыла. Бюгюнлюкде уа, кёресиз, аланы саулай дуния биледи, аланы себепликлери бла бизни кимлигибизни да. Бу затланы да окъуучуларыма дайым да турама ангылатханлай.
Андан сора да, жыйылгъан жерледе, тойлада алгъыш айта билиуню, адет-тёрелеге тюшюнюуню магъанасын да юйретеме.
– Жангыдан фестивальгъа къайтсакъ, анда сиз берген мастер-класс устазлагъа юлгюча болгъанын чертирге излейбиз. Быллай республика даражалы эришиулени тилни, адет-тёрелени жаш тёлюге билдириуде, аланы мындан ары да сакълауда къыйматларыны юслеринден а не айтыргъа боллукъсуз?
– Бизде «Кёз – къоркъакъ да, къол – батыр» деген сёзюбюз барды. Аны айтханым, мектебибиз фестивальгъа къатышырыгъын билдиргенлеринде, бир кесек жунчугъан да этген эдик. Алай эсе да, кёргенигизча, анга саулай элибиз къатышханча эди. Анга къатышхан сабийлени юслеринден айтсагъ а, ала аны кезиуюнде кёрген-билген затларын бир заманда да унутурукъ тюйюлдюле.
Быллай жумушла элни да бирикдиредиле, жаш тёлюню юйретиуде да ахшы амалдыла, себепликдиле. Эришиуню кезиуюнде къуралгъан кёрмючле окъуна энчи магъананы тутадыла. Аланы тыш жерледен келген адам кёрсе, сёз ючюн, ол сормай да билликди, ангыларыкъды анда кёргюзтюлген затла ишчи халкъны къолундан чыкъгъан абериле болгъанларын. Аланы эндиге дери сакълап тургъан миллетни сюймей, ол адамланы хурметлемей да не этгин.
Кёрмючню юсюнден дагъыда къошсакъ, халкъыбыз сютден окъуна къаллай бир ашарыкъны хазырлай билгенди. Аны айтханым, сабийле кёп затны къалай этилгенин, сёз ючюн, гыбытда жауну къалай чайкъап тургъанларын дегенча, затланы билгендиле. Быллай ахшы къууумла мектепни бла ата-аналаны араларында байламлыкъланы да кючлейдиле. Алагъа да сейирди школ жашау къалай баргъаны, жаш тёлю неге юйреннгени.
– Бир-бирле, методиканы юсюнден оюмлай, сабийлени эм алгъа сёлешиу тилге юйретирге тийишлиди, аланы тюрлю-тюрлю къыйын грамматика жорукъла бла къыйнап турмай, деп да айтадыла. Бу жаны бла кёз къарамыгъыз?
– Сабий грамматиканы билмесе, ол ариу, шатык сёлешаллыкъ тюйюлдю. Нек дегенде, грамматика кесине сёзню къурамын сыйындырады. Ол, биринчиден, кеси сёз байлыкъды, аны ёсдюрген, айнытхан да этеди. Аны кючю уллуду, тыйгъыч белгилени билиу да адамны сёлешиуюн шатыкландырады, аллайлагъа сюйюп да тынгылайса. Ол адам сёлеше туруп, сёзню ариу хайырлана, аны «ойната» да биледи. Башхача айтханда уа, ана тилинде шатык сёлеше билиу – ол да кесича бир сейир хунерди. Сёз байлыгъы эркин болмагъан а, айхай да, сёлешиуде, жазмада да къыйналмай къаллыкъ тюйюлдю.
– Биз бюгюнлюкде мектепледе дерслени азлыкъларын сагъынмай, алагъа эс бурмай айтсакъ, барыбыз да тилибиз сакъланыр, айныр ючюн да не этерге керекбиз, къалай сунасыз?
– Къадалып юйретирге, ангылатыргъа керекди. Кюнден-кюннге айтып турсакъ, сабийни эсинде къаллыкъды. Юйюрлерибизде къайсы бирибиз да анга сакъ болургъа керекбиз. Ол тыш къырал тиллени билалгъанла тауча да юйреналлыкъдыла. Айталмай, ангыламай эсе, кёп керек тюйюлдю, оюн халда кюнден эки сёзню окъуна юйретсе да болады. «Мынга тауча къалай дей эдик? Мен орусча билмейме!» деген амалланы хайырлансакъ да, ол себебин берликди.
Андан сора да, биз уллу тюрк дунияны бир кесеги болгъаныбызны ангылатсанг, ол да сейирди. Кесибиз окъуна къалай къууанабыз, сейирсинебиз бирси тюрк халкъланы тиллерин ангыласакъ. Ол хычыуун кёрюнеди, биз да бу жыйынданбыз, къауумданбыз, деп келеди кёлюбюзге. Адам ненча тилни ангыласа да, анча жашау жашайды, дейдиле.
Кертиди, орус, башха тилле да керекдиле жашауда. Биз аладан къачмайбыз, бютюнда ыразыбыз билселе. Алай эсе да, ана тилин, адет-тёрелерин, ёз тамырларын билген адамны ыспасы, хурмети энчи болгъанын да жашау кеси дайым да ачыкълагъанлай келеди.
Билемисиз, жаш тёлю тойлада тепсеселе, анга да къууанама. Биз аланы кёллери такъыр болмазча, хар небиз да эркин, элпек болгъан, ишден къачмагъан, уллугъа-гитчеге да бирча намыс берген халкъ болгъаныбызны ангылатханлай турургъа борчлубуз. Бу затлагъа тюшюнюрге итинселе, тиллерин билирге да сюерикдиле. Нек дегенде, ала барысы да бир бирлери бла ёмюрледен бери да байламлыдыла.
Ушакъны Трамланы
Зухура бардыргъанды
