Къабарты-Малкъарны Жамауат палатасыны советини жыйылыуунда республикабызда «Демография» миллет проект къалай  толтурулгъанына эмда  кёп сабийли юйюрлеге болушлукъ къалай этилгенине къарагъандыла.

Жыйылыуну ача, палатаны башчысы Хазратали Бердов СКФО-ну бирси регионлары, саулай къырал бла да тенглешдиргенде, республикабызда демография болум аман болмагъанын белгилегенди. Ол айтханыча, ёлюм азды, сабийле аслам тууадыла, узакъ ёмюрлюлюк сакъланады. «Юйюрлеге къырал даражада болушлукъ этиу, кёп сабийли ата-аналагъа къайгъырыу – бу борчлагъа битеу миллет проектледе эс бурулады. Аланы толтурур эмда демография болум бла байламлы белгиленнген тарихлеге жетер ючюн жарашдырылгъанды «Демография» проект.

«Юйюр» миллет проект а россейли юйюрле тюбеген тыйгъычланы кетериуге жораланнганды, анга социал болушлукъдан сора да, демография, жашау журт, билим бериу бла маданият политика киредиле. Аны мураты, сабийлери болгъан юйюрлени санын кёбейтиуден тышында, тёрели юйюр хазнаны сакълауду, – дегенди Хазратали Александрович.

Баш докладны уа Урунуу эм социал къоруулау министерствону социал жумушланы жалчытыу бёлюмюню башчысы Диана Далова этгенди. Ол, «Демография» миллет проект республикабызда къалай тамамланылгъаныны юсюнден айта, аны чеклеринде беш регион проект толтурулгъанларын билдиргенди. «Белгиленнген жумушлагъа бёлюннген ахча толусунлай къоратылгъанды: ол 3490 юйюрге ючюнчю эм андан сора туугъан сабийлеге, битеу да 3563 балагъа, тёленнгенди. Анга деп 423,792 сом бёлюннгенди. Демография болумну игилендириуде бу амал уллу магъананы тутады. Сабий туугъанлай бир кереге берилген болушлукъ ахчаны 7864 юйюр 7936 бала ючюн алгъандыла, аны ючюн да 30,18 миллион сом къоратылгъанды. Беш эм андан кёп сабийлери болгъан юйюрле жыл сайын «Ана махтаулукъну» майдалы эмда хар сабий ючюн 30-шар минг сом бла саугъаланадыла. Жашау журт-коммунал тёлеуле ючюн 9768 юйюр къошакъ халда 205,173 миллион сом алгъандыла, сабийлени алып ёсдюрген да 10 юйюрге 0,234 миллион сом чакълы берилгенди», – деп билдиргенди Диана Петровна.   

Ол айтханыча, окъуу жыл башланырны аллында кёп сабийли, къолайлары аз, ата-аналары къарамай къойгъан эмда сакъат сабийлеге ахча болушлукъ этилгенди. Былтырдан бери «Иш табаргъа себеплик» регион проектни хайырындан инсанланы энчи къауумларына усталыкъ алыргъа онг бериледи. Алай бла токъсаннга жууукъ адам, окъуп, урунуп тебирегендиле.

Абадан къауумлагъа да къайгъырылады. «Тамата тёлю» проектни чегинде уллайгъанланы жашауларын игилендириу, тёлюлени араларында байламлыкъланы кючлеу, социал ырахатлыкъны жалчытыу мадарла этиледиле. Жумушларын кеслери алларына жалчыталмагъан къартлагъа бла сакъатлагъа къаралырча келишимле тауусулгъандыла. Ол жумушлагъа 61 292,45 минг сом бёлюннгенди, быйыл а - токъсандан аслам, Гериатрия арада 60 жылдан тамата 1097 инсаннга багъылгъанды.

Президентни буйругъуна тийишлиликде «Юйюр» миллет проектге кёре гитчеледен башлап таматалагъа дери инсанланы жыл санларына кёре битеу къауумларына да 2036 жылгъа дери болушлукъ этиуню мадарлары тамамланыллыкъдыла. Миллет проектге дагъыда учуз ипотека, маданият, медицина жаны бла айнытыу да киредиле.

РАН-ны Къабарты-Малкъар илму арасыны лабораториясыны башчысы Фаризат Берованы билдириую уа тарихледен, эс бурдурурча шартладан бай эди. Алай бла 2021 жылда республикада 904 минг адам жашагъан эсе, 2025 жылда халкъны саны 908 мингнге жетгенди. Былтыр сабий туууну коэффициенти 1000 инсаннга 11,2 болгъанды, 2020 жылдан бери ёсюм быйыл биринчи кере эсепленнгенди. Алай эсе да Шимал Кавказда бу жаны бла биз жетинчи жердебиз. Анга уа юйюр къураргъа жараулу жыл саннга кирген инсанланы кёбейгенлери эмда сабийли юйюрлеге иги къайгъырылгъаны себеплик этгенди.

Ёсюм бар эсе да, Фаризат Жамаловна чертгенича, ол мардалагъа жетмейди. Битеулю тарихлени келтиргенде, энди туугъан балаланы азлыгъыны сылтаулары 20-45-жыллыкъ эр кишилени саны азайгъаны, къартланы саны ёсе баргъаны, адамланы саулукъларыны осаллыгъы бла да байламлыдыла.

Былайда эм уллу эс бурууну саулукъ бла байламлы болум излейди. Анга къырал даражада да сагъайыпдыла. Бютюнда жарсытханы уа – акъылбалыкъ болмагъан къызчыкъланы саулукълары. Саулукъ сакълауну битеудуния организациясыны эсеплери да анга шагъатлыкъ этедиле: жер башында жашагъанланы саны 7,5 миллиардды, акъылбалыкъ болмагъанла 1,5 миллиарддыла, аланы араларында саулукъларында арталлыда кемчиликлери болмагъан къызчыкъла жангызда 6-7 процент, 15 жыллары толмагъан школчу къызчыкъладан 77,6 процентини гинекология  ауруулары бардыла, 17 жыллары толмагъанланы араларында аллайла 90 процентни тутадыла.

РАН-ны алимлерини тергеулерине кёре, 10-20 жылдан сора саулукълу сабийле тууарла деп ишекли болурчады. Кёплени уа сабийлери арталлыда болмазына къоркъуу уллуду. 2020 жыл бла тенглешдиргенде, 2024 жылда сабийлени араларында ауругъанланы саны кёбейгенди: эт къозлагъан – 31,7 процентге, инфекцияла бла паразит ауруула – 30,8 процентге, нерва ауруула – 19,5, солуу органла бла байламлы ауруула – 13,8, психика жаны бла да – 12,5 процентге.

Фаризат Жамаловна чертгенича, республикабызны юсюнден айтханда, демография болум 90-чы жыллада ёсгенле юйюр къураргъа ашыкъмагъанлары, анга кёре уа, сабийлери да болмагъанлары бла да байламлыды. Андан сора да, школну бошагъанлай, кёп жаш адамны республикадан тышына кетгенлери, артха къайтыргъа излемегенлери да кесини ызын къояды. Этилген мадарла хайырлылыкъларын кёргюзтселе да, демография болумну игилендирирге азлыкъ этедиле. Аны бла байламлы Саулукъ сакълау министерство бла РАН-ны регионда арасы ёсе келген тёлюлени, 8-11 класслада окъугъанланы битеулю эм репродуктив саулукъларын тинтиуню дурус кёргендиле. 

Саулукъ сакълау министерствону бёлюмюню башчысы Юлия Шогенова республикада арт беш жылда эм кёп сабий 2023 жылда туугъанын билдиргенди, битеу да – 9946. Былтыр ол тарих 10177-ге жетгенди. 2020-2024 жыллада ёлюм да азайгъанды, 1000 адамгъа ол 7,7 процент болгъанды, 2020 жылда ол 10,1 процент эди. «Демография тарихлени» аман болмагъанлары ёлгенлени саны азайгъаны бла байламлыды. Алай эсе да, ёлюм не аз болса да, сабий табаргъа жараулу жыл сандагъы тиширыула бек азындан эки сабий тапмасала, халкъны саны ёсерик тюйюлдю. Аны ючюн а кёп сабийли юйюрлеге къайгъырыргъа тийишлиди», – дегенди ол. 

Ёлюмню юсюнден айтханда, Юлия Шогенова быллай шартланы туура этгенди: былтыргъы эсеплеге кёре  ёлюмге келтирген аурууланы араларында биринчи жерде жюрек-къан тамыр аурууладыла – 46,1 процент. Экинчи жерде – рак, ючюнчюде солуу органла бла байламлы аурууладыла. Сакъатланы саны да ёсгенди, 2020 жылда ала 2245 эдиле, 2021 жылда – 2071, 2022 жылда – 2576, 2024 жылда – 3065. Биринчи кере сакъатлыкъ салыннган сабийлени саны да, жарсыугъа, кёбейгенди, 2020 жылда ала 342 болгъан эселе, былтыр – 497. 

Маданият министерствону бёлюмюню башчысы Инна Санова уа кёп сабийли юйюрлеге маданият жаны бла къаллай себеплик этилгенини юсюнден айтханды. Аны билдириуюне кёре, аллай юйюрле музейлеге хакъсыз барадыла, Жазыучуланы биригиулери китапханала бла бирге аланы къатышыулары бла байрамла къурайдыла, юйюр адет-тёрелени сакълау жаны бла мадарла этедиле, Ананы, Атаны кюнлерин белгилейдиле, жандауурлукъ концертле къурайдыла.

Россейни Социал фондуну республикада бёлюмюню башчысыны орунбасары Зарема Дикинова «Сабийлери болгъан юйюрлеге къыралны жанындан болушлукъ этиуню къошакъ мадарларыны юсюнден» 256-чы номерли федерал законнга тийишлиликде къаллай болушлукъ этилгенин билдиргенди. Алай бла 2024 жылда аналыкъ ахчагъа 3 407 сертификат жарашдырылгъанды, 2025 жылны 9 айында уа – 2 724. Закон ишлеп башлагъанлы битеу да 97 385 сертификат берилгенди. Быйыл аналыкъ ахчаны ёлчеми 690 266,95 сом болгъанды – аны 2020 жылдан башлап биринчи сабий туугъан юйюрле алгъандыла. Экинчи неда андан сора сабий туууп, алай алыкъа ахчаларын алмагъан аналагъа аны ёлчеми 912 162,09 сомгъа жетгенди. 2025 жылны биринчи октябрине аналыкъ ахчаны 83 723 юйюр  хайырланнганды, аладан 88,8 проценти жашау-турмуш болумларын игилендиргендиле.

Этилген билдириулеге кёре тийишли ведомстволагъа, жер-жерли самоуправление органлагъа эсгертиуле жарашдырылгъандыла. Жыйылыу Жамауат палатаны бу айгъа ишини планын бегитиу бла бошалгъанды.

Кульчаланы Зульфия