«Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэр зэрыщыгъуазэщи, Къэбэрдей-Балъкъэрым илъэс зыбжанэ хъуауэ «Шынагъуэншагъэм и еджапIэ» зыфIаща щIалэгъуалэ пэхуэщIэм епха Iуэхугъуэ щхьэпэхэр щокIуэкI. ЕджапIэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ ди щIыналъэм зыгъэпсэхуакIуэ къакIуэхэм шынагъуэншагъэмкIэ къызэрыгуэкI есэныгъэхэр ябгъэдилъхьэну, щIыпIэ зэгъуэкIхэмрэ къуакIэбгыкIэ пхыдзахэмрэ къыщыхутэмэ, зэрыщызекIуэн хуей щIыкIэхэм щигъэгъуэзэну. Бгылъэр кIуапIэ зыхуэхъуа цIыхум сыт хуэдиз лъагъуныгъэ щIыпIэхэм хуимыIэми, абдеж зыхуэзэнкIэ хъуну псори и Iэ илъкъым: езым емылъыта шынагъэхэр къыщыщхьэщыхьэнкIэ хъунущ. Мис а щхьэусыгъуэхэращ къызыхэкIар илъэс зыбжанэ хъуауэ ди щIыналъэм хъарзынэу щылажьэ Урысей географие зэгухьэныгъэм и «Альтаир» щIалэгъуалэ хасэм къызэригъэпэща еджапIэм щIэупщIэ иIэныр.

Куэд щIакъым еджапIэм Iуащхьэмахуэ лъапэ щригъэкIуэкIа зи чэзу лэжьыгъэр къызэрырихьэлIэрэ. КъызэгъэпэщакIуэхэм зэхуашэса гупыщIэм Урысейм и щIыналъибгъум къикIауэ бгылъэ спортым дихьэх ныбжьыщIэхэр хэтащ. Абыхэм папщIэ къызэрагъэпэща дерсхэм къызэщIиубыдащ Бахъсэныщхьэ къыщхьэщыт къыр дзакIэхэм къыдекIуэкI лъагъуэхэм щызекIуэныр, джабэ нэкIухэм кIапсэедзыхкIэ кIэрыхьэныр, метр мини 2700-рэ зи лъагагъ псыкъелъэм бгъурыту бгым дэпщеиныр.

БгылъэрызекIуэ спортым щыщу зи гугъу тщIа лIэужьыгъуэхэм епха есэныгъэхэр зыIэрагъэхьэхукIэ, щIалэгъуалэм щIыналъэм и тхыдэм, абы щыпсэу лъэпкъхэм я блэкIам щыщ Iуэхугъуэхэм, бгылъэрызекIуэ спортымрэ туризмэмрэ Iуащхьэмахуэ лъапэ зэрызыщиужьа щIыкIэхэм, Iэгъуэблагъэм къыщыкI къэкIыгъэхэмрэ узыщрихьэлIэ псэущхьэхэмрэ зыхуэдэм епха лекцэхэм щIэдэIуащ. Абы къищынэмыщIауэ, гупыщIэм хэт щIалэгъуалэм Iэмал яIащ Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм Iуащхьэмахуэ бийм щызыхъума совет зауэлIхэм я кхъащхьэм кIуэну, абыхэм я цIэкIэ къызэрагъэпэща музейм зыщаплъыхьыну. ЕджапIэм и унафэщI Мокаев Тенджыз щIалэгъуалэм яхуиIуэтащ Iуащхьэмахуэ и щыгум щекIуэкIа зауэр къызэрымыкIуэу гуащIэу зэрыщытар, абы цIыхушхуэ зэрыхэкIуэдар, дунейм и щытыкIэ бзаджэхэм щхьэкIэ къамыгъанэу, Плъыжьыдзэм хэта зауэлIхэм Хэкур зэрахъумар. ЗэуапIэм икIуэдахэм дакъикъэкIэ яхуэщыгъуа нэужь, гупым хэтхэм еджэныгъэхэм щIадзащ.

БгылъэрызекIуэ спортым теухуа щIэныгъэхэр ябгъэдилъхьэу гупым яхэтащ Урысейм и географие зэгухьэныгъэм и инструктор Паль Элизабет. Япэ дерсхэр щитым, абы гулъытэ хэха хуищIащ къупщхьэр къутамэ щIапхъэхэм, гумрэ тхьэмбылымрэ епха щытыкIэхэм зэрыбгъэдыхьапхъэм, лъыр куэду зыфIэкIуэдам зэрыдэIэпыкъупхъэм япыщIа теориемрэ Iэмалхэмрэ. Абы къищынэмыщIауэ, Паль Элизабет ныбжьыщIэхэм яригъэлъэгъуащ мафIэс къэхъумэ, ар зэрагъэункIыфI Iэмэпсымэхэр къызэрагъэсэбэпым, мафIэ зыщIэна щIыпIэм узэрыбгъэдыхьэну щIыкIэм. Апхуэдэу ныбжьыщIэхэм лъэпощхьэпо къахуэхъункIэ хъуну псыежэхым зэрызэпрыкIыфыну Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэми щигъэгъуэзащ. ЯпэщIыкIэ Паль Элизабет ныбжьыщIэхэм яригъэлъэгъуащ псым щIилъафэм дэIэпыкъун зэрыхуейр, ар псым къыхаха нэужь, и гур зэрышытIапхъэм, жьы зэрыжьэдегъэшапхъэм, гущIыIукIэ зэрыгъэгъуэлъыпхъэм щигъэгъуэзащ. Абы иужькIэ щIалэгъуалэм яригъэлъэгъуащ бгым щыкIэрыхьэкIэ, гум и къеуэкIэр къызэрапщытэр, уэсылъэм хыхьа нэужь, зэрыщызекIуэн хуей Iэмэпсымэхэр зэрызралъхьэр, бгылъэрыкIуэ башхэр зэрагъэIэкIуэлъакIуэр, кIапсэлъэрышэу фIэкIа удэкI зэрымыхъунур. Апхуэдэу абы ягуригъэIуащ теуэгъуэ къэс къэмыувыIэмэ, жьыр къапиубыдынкIэ зэрыхъунур, етIысэхмэ, зыкъыIэтыжыгъуей зэрыхъунур, мащIэ-мащIэурэ фIэкIа, жэрыгъэкIэ уэсыщхьэм ущызекIуэнкIэ Iэмал зэримыIэр.

Дерсхэм щIэдэIуа гупыр Адыл-СукIэ яунэтIри, ПсыхъурейкIэ зэджэ щIыпIэм нэс кIуащ. ЗэкIуэлIа бгы задэхэм дежщ щIалэгъуалэм иджыри къыздэсым кърата щIэныгъэр нэсу зэхащIыкIарэ зэхамыщIыкIарэ къыщащIэну Iэмал щагъуэтар. НыбжьыщIэхэр нэпкъым дэкIуейуэ, щIыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ зэпеуэу, зэхьэрхуэру хуежьащ.

– Дауи, бгым зэрыкIэрыхьэ Iэмалхэм зыщыхуебгъасэ пэшышхуэхэм хуэдэкъым къыр задэхэр. Абдеж щызэхэтщ жьым и фий макъри, псым и щхъыщхъри, цIыхухэм я зэрызехьэри, узыкIэрыхьэ джабэм зызыкIэрыпщIэн убыдыпIэ зэримыIэри… Зэбгъэгъуэта есэныгъэхэр нэхъри зэрыубыдынымкIэ бгы дыдэхэм хуэдэ щыIэкъым. Абыхэм къарууфIэ уащI къудейкъым, абы шыIагъэрэ гушхуэныгъэрэ къыпхалъхьэ, къызэбнэкIа гъуэгур зэрыпхуэкIуам щхьэкIэ фIэщхъуныгъэ къыуат. Ди еджапIэм къакIуэхэм къалэн яIэкъым – ахэр зыунэтIыр гукъыдэжращи, ди бгылъэхэр къагъэIурыщIэну, абы и дунейм щыщ хъуну хуейуэ хъуапсэхэр дгъэгъуазэу аращ. ЦIыху гъащIэм нэхъ лъапIэ щыIэкъыми, ди бгылъэхэм гущыкI хуамыщIыжын, ахэр гуауэу ягу къамыгъэкIыжын щхьэкIэ, абыхэм я куэщIым зэритыпхъэ хабзэхэр цIыхухэм зыщагъэгъупщэ хъунукъым. Дызыдэлажьэ гупыщIэм ятта щIэныгъэр къызэращтам и щыхьэтщ ахэр зэхьэрхуэру бгым зэрыкIэрыхьэр, сакъыныгъэри зэрызыщамыгъэгъупщэр, – жеIэ Мокаев Тенджыз.

Тхьэмахуэ хуэдизкIэ екIуэкIа дерсхэр къызэзынэкIа ныбжьыщIэхэм «Шынагъуэншагъэм и еджапIэр» къызэраухамкIэ щыхьэт тхылъхэр иратыжащ, зыпэрыхьа Iуэхур къызэрырахьэлIамкIэ я гур зэгъауэ щхьэж и лъахэ игъэзэжащ.

«Шынагъуэншагъэм и еджапIэр» Урысей географие зэгухьэныгъэм и «Альтаир» щIалэгъуалэ хасэм и гъусэу къыхалъхьа жэрдэмщ, 2017 гъэ лъандэрэ ирагъэкIуэкI. Ар къызэрагъэпэщащ КъБР-м Курортхэмрэ туризм хуэIухуэщIэхэмкIэ и министерствэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым мафIэс къэмыгъэхъунымкIэ и IуэхущIапIэм, Урысей географие зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым я нэIэ щIэту.

ШУРДЫМ Динэ.