Омск областым хыхьэ Тарэ рай­оным икIуэда ди лъэпкъэгъухэм - адыгэхэмрэ абазэхэмрэ - я фэеп­лъым пщIэ зэрыхуащIым и щы­хьэту, иджыблагъэ щIыпIэ жыжьэм щы­Iащ ди лэжьэгъу, «Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэ, КъШР-м щIыхь зиIэ и журналист, политикэ зэхэзехуэн ящIа ады­гэ­хэмрэ абазэхэмрэ ятеухуауэ «Забвению не подлежит» тхылъыр къы­дэзыгъэкIа Абидокъуэ Люсанэ зы­хэта гупыр. Ар политикэ залымыгъэм ихьахэм я фэеплъ махуэм, жэпуэгъуэм и 30-м, техуэу зэфIагъэкIа Iуэхущ. А зекIуэ гъэщIэгъуэным теу­хуауэ Люсанэ  итхыжар гъэкIэщIауэ фи пащхьэ идолъ­хьэ. 

«ТекIуэныгъэ Иныр ди къэралым къызэрихьрэ илъэс 80 зэрырикъум ехьэлIауэ КъШР-м щекIуэкI Iуэхухэм ящыщ зы хъуащ Сыбырым щедгъэ­кIуэкIа фэеплъ зэхыхьэри. Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм къыбгъэ­дэ­кIыу тхыдэ фэеплъыр хъумэныр зи пщэрылъу гъуэгу техьахэм ящыщщ гупым ди пашэу щыта, УФ-м и Къэрал Думэм и депутатым и дэIэпы­­-                        къуэгъу, абазэ лъэпкъым и нэхъыжь­хэм я советым хэт Быж Исмел, Къубинэ къуажэм щыщ Булатовхэ я нэхъыжь Абдулхамет, абы и щIалэхэу Азэмэт, Альберт сымэ. Ипэ дищу жытIэнщи, Абдулхамет къыщыхъуари, и сабии­гъуэм щыщ IыхьэфI щигъэкIуари, Омск областым хыхьэ Большереченскэ районращ. Абы хиубыдэу щытащ нэхъыжьыр къыщалъхуа Кольцовкэ жылагъуэ цIыкIур. Ауэ нобэкIэ ар ­картэм икIуэдыкIыжа къуажэхэм ящыщщ.
Минводы текIыу Москва дызыхьыну кхъухь­лъатэм дитIысхьэри, пщы­хьэщ­хьэ хуегъэзэкIыу къалащхьэм дынэсащ. Сыхьэтищ дэкIри, жэщ ныкъуэ хъуауэ, Омск лъэтэну кхъухьлъатэм дитIысхьэри, сыхьэт бжыгъэр зэры­зэ­темыхуэм  къыхэкIыу,  пщэдджыжьым жьыуэ уэсыфI къыщеса сыбыр щIыналъэм дыщетIысэхащ.
Омск къалэм дыкъыщызэтеувыIакъым. Зэман дымыгъэкIуэду, къытпе­жьахэм дащIыгъуу, жэпуэгъуэм и ­15-м Тарэ районым дыхуэзышэ гъуэгум дытехьащ. Ар Омск къалэм километр 300-кIэ пыIудза щIыпIэщ. 
… Мыр си ещанэ кIуэгъуэщ Сы­бы­рым. ИкIи сыт щыгъуи згъэщIагъуэу схуэмыухыр сыбырдэсхэм, дызэблагъэ районым щыпсэухэм я хьэщIэ егъэблэгъэкIэрщ, гуапагъэрщ, сыт хуэ­дэ ди жэрдэмри фIэкIыпIэ имыIэу къызэрыддащтэрщ.
Мы кIуэгъуэри япэрейхэм зыкIи ­къащхьэщыкIакъым, уеблэмэ къызэ­ры­мыкIуэу фIыуэ зыхуагъэхьэзы-      ра­уэ, дызэрыщыIэну пIалъэм и программэр икъукIэ гъэнщIауэ ягъэпсат. Ар сыт щыгъуи зи пщэ дэлъыр Тарэ районым и унафэщI Лысаков Евгенийрэ администрацэм и лэжьакIуэ щыпкъэхэмрэщ. КъинэмыщIауэ, Iуэ­хур къызэрекIуэкIыр сытым дежи и нэIэ щIэтщ, икIи фэеплъ Iуэхугъуэхэм къыддыхэтщ Омск областым и Хабзэубзыху ЗэIущIэм и депутат, УФ-м щIыхь зиIэ и дохутыр Адырбаев Марат.
Тарэ районым дызэрынэсу, лэжьэгъуэ махуэти, программэм къызэ­ры­щыгъэлъэгъуам тету, япэщIыкIэ драгъэблэгъащ администрацэм и унэм, районым и унафэщIым фIэхъус етхын, дызэщIэупщIэн, щIыналъэм ды­зэ­рыщыIэну пIалъэм и программэм зыщыдгъэгъуэзэн папщIэ.
Зэкъуэш-зэшыпхъухэр илъэс куэд щIауэ зэрымылъэгъуауэ, зызыща­мыгъэнщIыжым хуэдэу, къытпежьащ Лысаков Евгений. Гупым хэтым зырызу IэплIэ къыдишэкIащ, къыт­щIэуп­щIащ.
Иужьым, зэпсэлъапIэм дригъэб­лагъэри, къыджиIащ я щIыналъэм щедгъэкIуэкIыну фэеплъ Iуэхугъуэхэм сыт и лъэныкъуэкIи щIэгъэкъуэн зэ­ры­щыдиIэнур.
- Япэрауэ, икъукIэ ди гуапэщ, Кавказым къикIа адыгэхэмрэ абазэхэм-рэ - сыбырдэсхэм къуэш-шыпхъу къыт­хуэхъуахэр - къызэрытхуеблэ­гъар. Дэ пщIэшхуэ фхудощI, дэркIэ фыщапхъэщ! Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, илъэс 90-м щIигъу дэкIа пэтми, зэхэзехуэн Iуэхугъуэхэм хэкIуэдахэр зы­щыв­гъэгъупщэркъым, я фэеплъыр фохъумэ, зэIэпыфхыурэ фи щIэб-       лэм явогъэцIыху. Ар сыт и лъэны­къуэкIи щапхъэщ. Дауи, сощIэ «Красный Черкес» жылагъуэр здэ-щыIа щIыпIэм къыщына кхъэми, фэ­еплъ сынхэр здэщыIэ Пологрудови, Тарэ къалэми фыкIуэн папщIэ, муслъымэн динырылажьэ фщIыгъуным фэркIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр. Ари зыщыдгъэгъупщакъым, фэ фщIыгъунущ Тарэ мэжджытым и имам-хъатыб Ахметов Радик. 
Фэеплъ Iуэхухэр зэфIэвгъэкIа нэужь, къыфхузэдгъэпэща нэгузыужь щэнхабзэ программэм фыхэтынущ, - жиIащ Лысаков Евгений.

Фэеплъхэм пщIэшхуэ хуащI

Жэпуэгъуэм и 16-м, зэрыдихабзэу, пщэдджыжьым жьыуэ зыкъэтIэтри, Тарэ дикIыу Пологрудовэ дынэ­зы­шэсыну паром къыIухьэпIэм дыкIуащ. Псым и адрыщI Iуфэм къыщытпэп­лъэрт ди лъэпкъэгъу куэдым я псэр ­щата Пологрудовэ жылагъуэр…
Кхъуафэжьейм гуауэ куэд зи нэгу щIэкIа Иртыш псым дызэпришащ. Жылагъуэ цIыкIум и утыку нэхъыщ­хьэм ит ЩэнхабзэмкIэ унэмрэ администрацэр зыщIэс хэщIапIэмрэ я зэ­хуаку дэт фэеплъ сынышхуэм - политикэ залымыгъэм ихьа адыгэхэмрэ абазэхэмрэ яхуэдгъэувам - деж цIы­хуш­хуэ къыщызэхуэсат. Псом хуэ­мы­дэу удз гъэгъа Iэрамэхэр зыIыгъ еджакIуэ цIыкIухэр бэт.
Сыт щыгъуи хуэдэу, дауэдапщэр езы­гъэкIуэкIхэр тепсэлъыхьащ политикэ зэхэзехуэныр ди къэралым ис лъэпкъи 100-м щIигъум зэралъэIэсам. Абыхэм ящыщу адыгэхэмрэ ­абазэхэмрэ Сыбыр щIыналъэм зэрахуауэ щытам и гугъу ящIащ.
Щыгъуэ пэкIум къыщыпсэлъащ Тарэ районым и унафэщIым и къуэдзэ Кивэ Александр, КъШР-м икIа гупым ди пашэ Быж Исмел, адэкIэ ефэндым дыуэ яригъэщIащ…
Фигу къэдгъэкIыжынщи, а фэеплъ сыныр къыщызэIуахым дыхэтати, Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ къуажэ 23-м, хэкум ирагъэкIа унагъуэхэр щыпсэуам, здитха щIы IэмыщIэхэр сыным и лъабжьэм щыдгъэтIылъауэ щытащ. 
КъызэгъэпэщакIуэхэм хабзэ зэрахуэхъуауэ, удз гъэгъа Iэрамэхэм шэху уэздыгъэ зэщIэгъэнар хэлъу Иртыш псым траутIыпщхьащ. 
ПэкIу нэужьым Пологрудовэ и музейм, зауэ щIыхьым и пэшым зы­щытплъыхьащ, абы щIэлъщ КъШР-м икIа хьэпшып куэд. Мы жылагъуэм и унафэщI Башуков Сергей дзэ Iуэху ­хэхам щыIэхэр зыхуэныкъуэхэр ишэу­рэ пщIым щIигъурэ щыIащ, ТекIуэныгъэр къэтхьыхукIэ а Iуэхур зэрызэ­пимыгъэунуми дыщигъэгъуэзащ. Серг­ей и щIалэр дзэ Iуэху хэхар къы­щыщIидза махуэм щегъэжьауэ абы щыIэщ.
Жылэ тхьэмадэм дигъэлъэгъуащ зауэр щекIуэкI щIыналъэм къыздриша хьэпшыпхэр, бийм къигъэсэ­бэп Iэщэхэм ящыщхэр, «Баба Яга» зы-фIаща Iэщэ угъурсызыр, нэгъуэщ­I­хэри. 

«Белорус унэжь цIыкIу»-м доблагъэ

Пологрудовэ ди Iуэхухэр щызэфIэ­дгъэкIа нэужь, зыдмыIэжьэу ди гъуэгум пытщащ икIи Атиркэ жылэм дынэсащ. 
Къыхэгъэщыпхъэщ зэхэзехуэным хэхуа ди лъэпкъэгъуу мы жылагъуэ цIыкIум щыпсэуаIауэ тхыдэм къы­зэ­рыхэмыщыр (зы цIыху е цIыхуитI дэ­сагъэнкIэ мэхъу). Арами, мы жыла­гъуэм щыщ пщащэ цIыкIум, Згрундэ Анастасие, ищIа творческэ лэжьыгъэм и фIыгъэкIэ, хэгъуэгухэр зэпы­щIа дыхъуащ, икIи къуажэм дэт еджапIэри музейри зэи гулъытэншэу къэдгъанэркъым. 
Мы еджапIэм хэт музейм щIэлъщ КъШР-м икIа хьэпшыпхэр. ЕджапIэм и унафэщI Терещенко Иринэ иригуш­хуэу къытхутопсэлъыхь ди зэпыщIэ­ныгъэхэр икъукIэ зэригуапэм, абы-хэм нэхъри зегъэубгъуным зэрыщIэ­хъуэп­сым.
А махуэм жылагъуэдэсхэм дагъэ­лъэгъуащ белорусхэм хьэщIэ зэ­ра­фIэфIыр. ЩэнхабзэмкIэ унэм къы­щытпежьащ къуажэм и Iэтащхьэ Кириллов Иван я пашэу, IуэхущIапIэм и лэжьакIуэхэр, белорус щыгъынхэмкIэ зэщыхуэпыкIарэ я лъэпкъ уэрэд­хэм-рэ усэхэмрэ жаIэу. Къытхуагъэува Iэнэм сыбыр щIыналъэр зэрыкъулей ерыскъыхэкIхэр тезт, белорусхэм я лъэпкъ шхыныгъуэ «драник»-ри хэту.

«Красный Черкес» щIыпIэм
и муслъымэныкхъэм

КъыкIэлъыкIуэ къэувыIэпIэр ди лъэп­къэгъухэр щетIысэха, «Красный Черкес» къуажэ цIыкIур здэщыта, мус­лъымэныкхъэр къыздина щIыпIэм дежт. Ауэ, абы дынэсын ипэкIэ, дэ дыхуозэ зы илъэс 40 хуэдизкIэ узэ­Iэ­бэкIыжмэ, цIыху щэ бжыгъэ зыдэса Имшегал жылагъуэм. СыщIэупщIащ нобэкIэ абы цIыхуу дэсыжым. Си ныбжьэгъу зэщхьэгъусэхэу Гриневичи ­къуажэм щыщ Ерошевскэхэ Алексейрэ Светланэрэ къызатыжа жэуапым си гур хигъэщIащ - Имшегал къыдэ­нэжар нэрыбгэ 20-м щIигъу къудейщ…
Фигу къэзгъэкIыжынщи, 2023 гъэм иужьрейуэ Сыбырым сыщыщыIам, зэгуэр къуажэшхуэу щыта Имшегал (сыбыр мардэкIэ плъытэмэ) иджыри цIыху 95-рэ щыпсэурт. ЗэрыхъумкIэ, илъэситIым къриубыдэу, нэрыбгэ ­67-м къуажэр ябгынащ. Сызэ­реп­лъым­кIэ, зы илъэскIэ а къуажэм зы цIыхуи къыдэнэжынукъым. Абы иужь Имшегал жылагъуэр, зэгуэр Кавказым ирахуа адыгэхэмрэ абазэхэм-рэ  гъаблэм  къезыгъэла  къуажэш­хуэр, сыбыр картэм икIуэдыкIыжынущ, нэгъуэщI къуажэ мин бжыгъэми хуэдэу. Сыту гуауэ ар зыхэпщIэну…
Транспорт лъэщкIэ мыхъумэ, «Красный Черкес» щIыпIэм, абы щыIэ муслъымэныкхъэм уекIуэлIэфынукъым. Ари гурыIуэгъуэщ. АтIэ, иужь­рейуэ а щIыпIэм цIыху зи цIэ щы­щып­сэуар 1951 гъэхэращ… ИужькIэ, абы зи лъэ нэзыхусар зырызыххэ дыдэщ, Аргун Хьэлымщ (Тхьэм здэкIуам щигъэтынш) фэеплъ гъуэгур хэзышауэ щытар.
Сыт хуэдэ ятIэ-псылъэми пхыкI трэколым, «Хищник» цIэ шынагъуэр зиIэм, иджыри нэгъуэщI зы авто­­т­ран­спорт лъэщ дыдэм дитIысхьэри, «Красный Черкес» щIыпIэм дынэсащ.
Хабзэм зэрытету, япэщIыкIэ кхъэм и ихьэпIэм динырылажьэр щетIы­сэхри, Тхьэм елъэIуащ, дыуэ ятри­щIащ хьэкъи лажьи зимыIэу зэхэ­зехуэн ящIа ди лъэпкъэгъу тхьэ­мыщкIэхэм, уеблэмэ нэмэз щIы­гъуэр къэсати, ари абдеж щищIащ…
Сыбырым сежьэн ипэ, сызэры-кIуэм и хъыбарыр зэхэзыха ди нэхъы­жьыфI Молэ Рэшид (ар къыщалъхуар и Iыхьлыхэр здахуауэ щыта Сыбыр щIыналъэращ) си деж телефонкIэ къэпсалъэри, къызэлъэIуащ адыгэ дей здэсхьу, кхъэм ихъуреягъым е пэгъунэгъуу щызгъэтIысыну. «Езыхэр здрахуауэ щыта щIыналъэм щыщ жыг къыщыкIмэ, ари я псэм лъэIэ­сынкIэ хъунущ», - жиIащ абы…
Ди нэхъыжьым и лъэIур дгъэ­зэ­щIащ. Атиркэ жылагъуэм и Iэтащхьэ Иван Иванович джыдэкIэ щIыр къриудурэ, дейр кхъэм и гъунэгъуу щыдгъэтIысащ. 
КъинэмыщIауэ, сыбыр кIуэгъуэ къэс апхуэдэ хабзэ къащтауэ, абдеж мэл щаукI, IэфIыкIэхэри щIагъужри, сэдэкъэ папщIэу тхьэмыщкIэхэм хуагуэш. Иджыри апхуэдэу тщIащ. Молэ Ахметов Радик а Iуэхур нэгъэсауэ зэфIигъэкIащ… 
Фэеплъ Iуэхухэм пытщащ къы­кIэлъыкIуэ махуэми. Жэпуэгъуэм и 17 пщэдджыжьым КъШР-м икIа гупыр, хэгъэрейхэри тщIыгъуу, удз гъэгъа-хэр тIыгъыу декIуэлIащ Тарэ къалэм дэт кхъэжьым. Абы и дыхьэпIэм деж ди хэкуэгъу Аргун Хьэлым тхьэ­мыщ­кIэм езым и жэрдэмкIэ щиухуауэ щытащ фэеплъ сын. 
Фигу къэзгъэкIыжынщи, политикэ залымыгъэм и зэманым ди лъэп­къэгъу куэд щаукIащ а къалэм. Кхъэм щыщIамылъхьэжами, а къалэм и Iэхэлъахэм я хьэдэхэр щIэлъщ. Ап­хуэдэ насыпыншагъэ зылъэIэсахэм я фэеплъыр дигу имыхун папщIэ, Тарэ къалэм сын дэтын хуейуэ къилъытауэ щытащ Хьэлым. А IуэхумкIэ Быж Ис­мели дэIэпыкъуэгъу хуэхъуат…
Сыным декIуалIэри, абдежми дыуэ щыт­щIащ, удз гъэгъахэр щыдгъэ­тIылъащ.

Сыту телъыджэт Бобровкэ!

Тарэ къалэм километр 50 хуэдиз-    кIэ пэжыжьэщ латыш лъэпкъыр щыпсэу Бобровкэ жылагъуэ цIыкIур. Унэ 60 хуэдиз зытес хьэблэм (жыла­гъуэр зы хьэблэ фIэкIа хъуркъым) дыдэлъэда къудейт, ипэкIэ зэхэзмыха бзэкIэ жаIэ уэрэдым щэнхабзэмкIэ унэр зэщIиIэтэу къыщыIуам… 
Сыбыр мэзым щIигъэна щIыпIэ ­дахэм ит жылагъуэ цIыкIум дэсыр столыпин реформэхэм я зэманым мы щIыналъэм зэгъэуIуауэ щетIысэха, илъэси 128-м щIигъуауэ мыбдеж щып­сэу латышхэращ. 
Латыш щыгъынкIэ зэщыхуэпыкIауэ къытпежьа бзылъхугъэхэм къыджа­Iащ я лъэпкъэгъухэр япэ дыдэ мы щIыгухэм 1897 гъэхэм къызэрыщетIысэхар, икIэщIыпIэкIи къутыр зыбжанэ зэрызэрыгъэхъуар. Ауэ коллективизацэм и зэманым, 1930 гъэхэм, къутыр цIыкIухэр зэхыхьэжри зы жы­лагъуэ нэхъ ин - Бобровкэр - къагъэ­щIащ. Нэхъапэм абы цIыху 500-м хуэдиз дэсащ, нобэ къуажэм къыдэ­нэ­жар цIыху 70-м щIигъущ, сабиитху яхэ­ту. Абыхэми латышыбзэр ящIэ­­жыр­-
къым урысыбзэкIэщ зэрыпса­лъэр.
Бобровкэ латыш жылагъуэ цIыкIум ди нэгу зэрызригъэужьар иджыри дгъэщIагъуэ щIыкIэт Большеречье жылагъуэм дэт «Старина Сибирс- кая» музей-заповедникым дыще­кIуэ­лIам... ЖаIэкIэ, яIуатэкIэ мыхъуу, зэи сымылъэгъуа пасэрей сыбыр хэщIапIэт ди нэгу къыщIэувар. Къэрал тхы­дэ-щэнхабзэ музей-заповедникым и куэбжэм узэрыIухьэу XIX лIэщIы­гъуэм укъыщыхутауэ къыпщохъу… А музей-заповедникыр ялъытэ Омск ­облас­тым и «тхыдэ псэур» нэIурыт зыщI теплъэгъуэ телъыджэу. Музей-заповедникым дэтыр псори пхъэм къыхэщIыкIа пасэрей унэжь цIы­кIухэщ, лъэщапIэхэщ. Абы махуэ псо удэтмэ, зы унэм ущIэкIмэ, адрейм ущIыхьэу, зыхэпщIэнущ Сыбырым щыIа щыIэкIэ-псэукIэр.

Гум къыбгъэдэкIыр фIыщIэрэ гуапагъэрэщ

Ауэ сытми жаIэркъым: «Гум къикIыу пщIэр псэм лъоIэс». ЗэфIэтха Iуэху-хэм ди гумрэ ди псэмрэ ягъэтын-        ша­уэ, тлъэгъуамрэ зэхэтхамрэ да­тхьэкъуауэ дыкъекIуэлIэжащ. Къытхуэнэжыр фIыщIэ ин яхуэтщIынращ ди фэеплъыр къыддэзыгъэлъэпIахэм, пщIэшхуэ къытхуэзыщIа сыбырдэсхэм. 
Тхьэм я гукъыдэжым хэмыщIу, ­гуапагъэм игъэлъапIэу игъэпсэухэ! 

НэщIэпыджэ  Замирэ.