Малкъар халкъны шайыры Къулийланы Къайсын кёп айтхылыкъ адамла бла шуёхлукъ жюрютгенди. Ол уллу адамла да аны сыйын кёрюп, адамлыгъын, чыгъармачылыкъ фахмулулугъун хурметлеп, кётюрюп тургъандыла. Къалай багъалыдыла аллай бийик инсанлыкъ байламлыкъла адамланы араларында, бютюнда белгили адамланы араларында шуёхлугъ а сау халкъланы араларында маданият кёпюрлеча болуп, келлик тёлюлеге юлгюлей къалады, жангы тёлюню бир бирни жюрюте билиуге юйретеди. Ма аллай шуёхлукъ болгъанды Къулийланы Къайсынны бла къыргъыз жазыучу Чингиз Айтматовну араларында да. Ол шуёхлукъ бизни бюгюн да игиликлеге итиндиргенлей келеди. Малкъарлы къарындашыны юсюнден къыргъызлы закийни жазгъаны уа былай болгъанды.  
 
Къулийланы Къайсын – уллу болмагъан халкъдан чыкъгъан, поэзияны битеудуния  жолунда кесини даражалы жерин алгъан поэтди. Ол не заманда да миллетини атындан сёлешгенди. Ол – битеу да дунияны закийиди. Битеу да адам улуну сейирлери, хар инсанны да энчи сёзю аны назмуларында энчи ауаз ал-гъандыла.

Къайсынны башха-башха поэтлени жууукълукъларын кёре билген хунери анга дунияны битеу адам улуну бир уллу юйюча сездиртгенди. Сёзсюз, ол сезимни биринчи чирчиклери гитче ата журтуна уллу сюймеклигинден туугъандыла - Чегемге. Поэтни хайырындан ол тийре бла ётеди бусагъатны поэзиясыны уллу жолларындан бири.

Чагъып, кесини жюрек учунууунда келишиулюкню, мамырлыкъ сезимни ол аламгъа, жулдузлагъа чыгъарады, чыпчыкъгъа ушап, къанат кериген поэзияны, жарыкъ муратланы бийикликлерине. Бошдан тюйюлдю закийини ахыр китапларындан бирини аты  «Адам. Къанатлы. Терек» деп.

Алай адам хар нени да толусунлай сезерча, ангыларча, ёз жерине къайтыргъа тийишлиди:

Сизсиз къалай жашарма, тауларым,
Минги тауум, Дыхтауум, Казбегим?!
Къыланч жолларым, акъ къаяларым,
Чинарларым, къарларым, сууларым?!

Къалай унутхун Басханны,Теркни?
Тенглеримсиз, ким тенг этер мени?
Сизсиз къалай жашарма, къушларым?
Сизсиз къалай жашарма, тойларым?

Бир жол Къайсын поэтни сюе эсенг, аны ючюн жанынгы берирге хазыр болургъа керексе, деген эди. Сора, бираз тынгылап, былай къошду: «Поэт шуёхунгу чыгъармаларын окъуу, Пушкин суннганча, ол бир бирни табыуну уллу къууанчыды, къайтыуду, къысха кезиучюкге окъуна болсун, алай  сюйгенинге жашауну къайтарыуду». Акъылман жашауну тауусулмагъанына, башхалагъа эс тапдыра билгенлеге ол жангыдан къайтханына ийнаннганды, мени оюмума кёре.

Ма аны ючюн сунама дуниядан кетген жууукъ адамынгы тас этген кезиуде ёмюрде да жорукъ болгъан бир тюрлю  къажаулукъ эм турмушну сакъларгъа кюрешген адыргылыкъ, эсгериу сезимле да жерлерин тапханларын. Ол сезимле сакъламаймыдыла да жюрекни жарыргъа къоркъуу болгъан ачыудан. Къайсын кеси уа быллай затла бла артыкъ келиширге сюймегенди, ауушханны юсюнден хапар эшитгенде, таза жюрегинден аныча жарсый билгенле аз болгъанлыкъгъа. Ол жашау кертиликден ариу ётюрюк бла кеслерин къорууларгъа кюрешгенлеча жалгъан сылтаула излемегенди.

Дайым да жашарма жарсыусуз, иги
Деме,  – къушла  да сынайдыла  жарсыуну,
Татлы да, ачы да болур ётмегинг,
Бир кюле, бир кюе ичерсе сууну.

Тюнене тобукъларына  башынгы
Салып тургъан ананг бюгюн ёледи,
Къарап къаласа тилсиз сын ташына.
Палах, къар жаугъанча, сормай келеди.
 
Ёлюмню бетине сур къарап, батыр сёлеше да билгенди. Алай бирде жашау ёлюмден да къоркъуулу тюйюлмюдю?  Къулий улугъа уа аны алайлыгъын, айхай да, толусунлай ангыларгъа тюшгенди. «…Хау, адамлагъа къыйын эди, бек къыйын бизни къаты ёмюрде, алай ала хар затха чыдагъандыла, энтта керек болса да, тёзерикдиле».

Къайсын поэзиясыны аламат сыфаты – жаралы ташча кесини юсюнден былай айталлыкъ эди: «Мен хар неге да чыдаялгъанма». Ол «хар неге да» дегенде уа – заманны кюйсюзлюгю, тарыхны кюйдюрген сагъатларын сынагъан халкъ бла адам. Алай ол болумла да поэтни кюл эталмагъандыла, бютюн чыныкъдырып, аны жюрегинде кишиликни  туудургъандыла. Алай тюйюл эсе уа, адам кесин «къаты ёмюрню» инсанына санаргъа тийишли болмайды.

Заман. Ол Къайсынны назмуларында шартды. Аны белгилери, сыфатлары алай бош кёргюзтюлюнюп къалмайдыла, алада – ачыу эм ажым, адамлыкъ эм ёмюрню назиклиги, чыгъаналадан ётюп жулдузлагъа атлагъан адам. Поэтни кишилиги уа огъурлулукъгъа итиннген жюрек ташдан кючлю, къаты да болгъанына шагъатлыкъды. Нек дегенде жаланда инсан жюрек, тёзерге жарамагъаннга чыдап, кюйсюзлюкню кечип, жууашлай, сюймекликден толулай къалады – таза да чынтты адамлыкъ.  

Хау, Къайсынны поэзиясы – ёмюрню документичады. Аны бла бирге уа – аны жюрегини кардиограммасы бюгюннгю дунияны хар ууакъ тюрлениуюне да сезимлиди. Аны чыгъармачылыгъы бусагъатны темасына угъай, бюгюн бла жазаргъа кереклисине энтта да бир кере ийнандырады, ачытхан, кюйдюрген сезимле бла, жан бла, къан бла.

Ангылайма, Къайсынча, уллу поэтни чексиз дуниясын толусунлай ачыкълаялмазлыгъымы, кесиме аллай борч да салмайма. Алай аны жашауун жангыдан окъуй, аны бла ушакълашхан кезиулерими насыбын къайтарыргъа итинеме, ол бизге, жашагъанлагъа, поэзияда къаллай аламатлыкъ къойгъанына теренирек тюшюнюрге. 

1948 жылда Борис Пастернак Къулий улугъа былай жазгъанды: «Къайсы болумлада да ийнаныуну тас этмегенледенсиз, бушууда окъуна. Табийгъат сизни алай жаратханды. Сизде тартылгъан къылны къумалылыгъы барды, ол насыпды». Уста ол кезиуде жаш поэтде насыплы адамны ышанларынларын кёре билгенди. Аны ючюн «буруннгудан келген ишни» - поэзиягъа къуллукъ этиуню жолунда барса ыразы болгъанды. Бир къыйынлыкъ да аны тюзлюкню излеуде сындыралмазлыгъына, бюгалмазлыгъына ийнана.

Къайсынны къылыгъында сабанчыны эм рыцарьны ышанлары болгъандыла. Ол бийик адамлыкъ жорукъланы тутханды, аладан бир заманда таймагъанды. Бетсизликни кёрюп болмагъанды, адамлыкъдан эмда аны сакълаудан артха турмагъанды. Ол къалай магъаналы болгъанын а айтыр кереклиси бармыды? Халкъы бла бушууда, къууанчда да  биргелей – андады битеу Къайсын.

Намыс. Ол аны  байракъча элтгенди. Адам деген атны да тюз алай, аны ёз тамырлары, тыпыр ташы къайда  болгъанларын бир заманда да унутмагъанлай. Таулу Къайсын алай айта эди: «Бизден бийик жаланда кёкдю, кюндю». Ол сёзледе махтаныуну ауанасы окъуна эсленмегенди, жаланда ёхтемлениу. Кёлюн, жюрегин азатлыкъ, битеу адам улугъа насып излеу мурат бийлеген хар инсан да тюз алайды.

Хар поэтни кесини жыл саны барды. Назму тизгенни заманы орузламагъа бойсунмайды. Къайсын да кесини заманын кесине бойсундура билгенди. Неда ол, жашырын сезимлеге ийнана, келлик эм озгъан сагъатлагъа да жолоучу болалгъанмы болур.

Мамырлыкъны юсюнден сёз бардырсагъ а, мени оюмума кёре,  закийни назмуларында болгъан къарыу кёп башхалада алай кючлю эсленмейди. Алада «мамырлыкъ» деген сёз энчи шатык айтылмай эсе да. Бошалмагъан къыйынлыкъланы  юсюнден айтсагъа а, поэт «кесими неда башханы бушууу» деп айырмайды.

Бирси назмучуланы къатында Къайсын  энчи интонациясы бла танышыулуду, сёзню сезе билиую бла. Быллай кёз къарам жер башында жаратылгъан биринчи сёз къудуретни генетика тасхасын белгили, ачыкъ этеди. Къулий улугъа кёре, сёлеше билиу – ол бек уллу магъаналы затды. Сёзню хайырындан адам къарангылыкъдан, къатышлыкъдан чыкъгъанчады. Ол тынгылыгъан къадарда, аны киши кёрмейди. Сёлешгенини хайырындан а ол тарыхха, табийгъатха къошулады, турмушну тамырларына сингеди.

Сёзню багъасы. Анда шайыр аны жашау жоругъун къурагъан намысны тохташдырады. Къайсын къаты къычырып айланнганладан, декларацияладан узакъды. Быллай затла, аны акъылына кёре, кеси кесине табыннган адамланы къылыкъларыдыла. Аллай къычырыкъчыла, дегенди ол, кеслерине эс бурдурур ючюн, жашауну, кертини керексиз дауурлары бла жабаргъа, хорларгъа кюрешедиле. 

Адамны сыйы. Ол, мени оюмума кёре, азатлыкъ учундургъан акъылды. Аллай болгъанды Къайсын. Аны аллай инсанныча билгендиле. «Къулий улу – эркин поэтди. Ол, – дегенди Вера Звягинцева, – литературщинадан, омакъланыудан, хыйлалыкъдан азатды. Ол, желча, эркинди, желни сагъыш эте билген къылыгъы болса эди».

Къулийланы Къайсынны жашауун бла поэзиясын бир бирден айырыргъа  онг жокъду. Ол къойгъан къадар китапха поэтни «эски» эм жангы шуёхлары хар заманда да къарагъанлай турлукъларына ийнанама, сюймекликлери бла жапсара. Ала кеслери уа анда ёмюрлюк кишиликни, адеп-къылыкъны эм намысны дерслерин табарыкъдыла.