ЩIыуэпсым гулъытэ хэха хуэщIыным хуэгъэзауэ гъатхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэм «ЩIым и махуэ» фIащами, нэхъапэхэм абы зэреджэу щытар «ЩIы-Анэм и дунейпсо махуэщ».

ЦIыхухэм гъатхэм и кIыхьагъкIэ пщIантIэхэмрэ уэрамхэмрэ ягъэкъабзэ, жыгхэмрэ удз зэмылIэужьыгъуэхэмрэ хасэ, дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэр егъэфIэкIуэным ехьэлIауэ къэралым, жылагъуэм ирагъэкIуэкI Iуэхухэр даIыгъ.

«ЩIы-Анэм и дунейпсо махуэ» зыфIащар 1970 гъэм япэ дыдэу США-м щагъэлъэпIащ. Ар мэлыжьыхьым и 22-м тегъэхуапхъэу къыщалъытари абы щыгъуэщ. АбыкIэ жэрдэмыр къыхэзылъхьауэ щытар ЮНЕСКО зэгухьэныгъэрщ.

ЩIым и экосистемэр зэрыщытам хуэгъэкIуэжынымкIэ тщыщ дэтхэнэри сэбэп дыхъуфынущ. АбыкIэ щапхъэщ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я Небраскэ штатым XIX лIэщIыгъуэм и 40 гъэхэм и унагъуэр игъусэу Iэпхъуа фермер-биолог Мортон Джулиус Стерлинг (зэман дэкIри, ар а къэралым щIы IуэхухэмкIэ и министрыуи ягъэуват) кърихьэжьауэ щыта Iуэху щхьэпэр.  

Сэтей абрагъуэр пхъэщхьэмыщхьэншэу къызэрызэтенэнкIэ хъунур зи нэгу къыщIэзыгъэува зэлIзэфызым, гупсысэ кIыхьым зрамыгъэхьу, здэIэпхъуам и Iэхэлъахэм жыгыщIэ цIыкIухэр щыхасащ. Мортон зэщхьэгъуситIым къабгъурытIысхьэу щIэзыдза адрей унагъуэхэри а щапхъэм ирикIуащ. 

Езым гурэ-псэкIэ фIэкъабылу кърихьэжьа а Iуэхур къыдэзыIыгъхэм я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъум игъэгушхуа лIым штатым и унафэщIхэм захуигъэзащ, жыгыщIэхэр зыгъэтIысхэм я зэпеуэ щхьэпэ щIыналъэм щыпсэухэм я деж къыщызэрагъэпэщыну щIэлъэIуу.

Телъыджэр аращи, а жэрдэмыр псыхэкIуадэ хъуакъым - 1872 гъэм мэлыжьыхьым и 10-м ирихьэлIэу Небраскэ штатым и губгъуэ гъунэншэм жыгыщIэрэ къуацэщIэу щыхасам я бжыгъэр мелуаным щхьэдэхауэ щытащ. 

Ауэрэ здекIуэкIым, илъэс бжыгъэфIи дэкIыжауэ, 1882 гъэм, Небраскэ штатым мэлыжьыхьым и 22-р «Жыгым и махуэу» щагъэуващ. «ЩIым и махуэ» ар щыхъуар 1970 гъэращ.

 А фIэщыгъэр зиIэ Урысей экологие фестивалыр ди къэралым и къалащхьэ Мэзкуу япэу щыщрагъэкIуэкIар 2007 гъэм мэлыжьыхьым и 22-рщ. АбыкIэ жэрдэмыр «Айрис ПРО» компанием къыхилъхьат.

Абы лъандэрэ Урысей Федерацэм ЩIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэмрэ экологиемкIэ и министерствэм, УФ-м и Къэрал Думэм ЩIыуэпсыр къэгъэсэбэпынымрэ экологиемкIэ и комитетым, Урысейм и Президентым деж щыIэ Жылагъуэ палатэм, властым и федеральнэ нэгъуэщI IуэхущIапIэхэми а махуэм гулъытэ хуащI икIи ар илъэс къэс цIыхубэм дагъэлъапIэ.

Зэрынэрылъагъущи, ЩIым и махуэм хуэгъэза Iуэхугъуэхэр къезыхьэжьэхэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуагъэувыжыр щIыуэпсым гудзакъагъэ тхэлъу дыхущытыным и мыхьэнэр дэтхэнэми, псом хуэмыдэжу къытщIэхъуэ щIэблэм, захегъэщIэнырщ, дыкъэзыухъуреихь дунейм дызэрыхуэсакъыпхъэм къыхуеджэнырщ, псоми ди зэдай «Унэр» - ЩIы Хъурейр - хъумэныр ди зэхуэдэ пщэрылъу зэрыщытыр балигъхэми дигу къэдгъэкIыжынырщ. 

                                                                      КЪУМАХУЭ Аслъэн.