Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэм хэту хэкIуэдахэм я фэеплъыр - сэшхуэкIэ танкхэмрэ топхэмрэ япэщIэува шууей псэемыблэжыр - Налшык къалэм зэ къыдыхьам и нэгум къыщIонэ.

Ар зытраухуа дивизэм, зэрытщIэщи, Сталинград екIуэлIапIэр ихъумащ. Абы и кIэухыр гукъутэт. Дауэ мыгу­къутэнрэт, IэпщэпцIанэу жыхуаIэм хуэдэу, шым тесу нэмыцэ танкхэм пэщIэувэн хуей хъууэ, ди щIыналъэм и къуэ пажэ мини 4-м нэблагъэр абы щыхэкIуэдакIэ?! ЛIыхъужьхэм я фэеп­лъыр республикэм и щыхьэрым къы­щыщызэIуахар 2005 гъэрщ. Ар Налшык дэлъэдапIэм (Пятигорск къалэм укъыщикIкIэ) щытщ. Фэеплъыр зытет мывэр лъагэщ, скульптурэр нэхъ иныжу уегъэлъагъу Iэ ижькIэ сэшхуэр зышия зауэлIыр зытес шым и фIалъэ лъакъуитIымкIэ зыкъызэриIэтам. 
115-нэ шуудзэр 1941 гъэм и дыгъэгъа­зэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щы­зэщIагъэуIуат. Абы хагъэхьат лэжьакIуэ къызэрыгуэкIхэр. Гупыр 51-нэ армэм хэту, 1942 гъэм и гъэмахуэмрэ бжьы­хьэмрэ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм щапэщIэтащ Сталинградрэ Кавказ Ищхъэрэмрэ. Ар щызэуащ Донрэ Волгэрэ я зэхуакум, Дон Iуфэ Iус Ростов и гъу­нэгъу щIыпIэхэу Мартыновкэ Инымрэ Мартыновкэ ЦIыкIумрэ, Пробуждение, Ремонтное къуажэхэм, Ново-Николаевскэ, Цимлянскэ станицэхэм, Къалмыкъым хы­хьэ Цаган-Нур жылэм.
1942 гъэм накъыгъэм и 20-м къы­щыщIэдзауэ шыщхьэуIум и 27 пщIондэ 51-нэ дзэр пэщIэтащ бийм танкрэ автотранспорткIэ къызэгъэпэща и дзэ ­къулыкъущIапIэхэу 40, 48-хэмрэ 6-нэ румын корпусым и дзэхэмрэ. Генерал Погребовым и унафэм щIэту къару лъэщ зэщIагъэуIуат. Абы 115-нэ шуу­дзэм къищынэмыщIа, хагъэхьат 255-нэ шуудзэ полкыр, танк бригадэ №40-р, 19-нэ гвардейскэ полкыр. Гупым къалэн хуагъэуват Мартыновкэ ЦIыкIум, Орловкэ Иным, Батлаевскэ лъэныкъуэкIэ кIуэуэ бийр а щIыпIэхэм къыщагъэувыIэну.
Бадзэуэгъуэм и 26-м, пщыхьэщ­хьэ­хуэкIуэу, 115-нэ шуудзэр иувыкIащ щIы­пIэр ихъумэну. Бадзэуэгъуэм и 27-м зэуэн щIидзащ. Гупыр IэщэкIэ зэры­зэщIэузэда щIагъуэ щыIэтэкъым: фоч, лагъым, топу зы мащIэ. Абы къыпэщIэтт я бжыгъэкIэ хуэдипщIкIэ нэхъыбэ нэмыцэ танкыдзэхэр. Ахэр уафэмкIэ къыщахъумэрт я кхъухьлъатэхэм. Ба­дзэуэгъуэм и 27-м къыщыщIэдзауэ шыщхьэуIум и 22 хъуху 1-нэ шуу гупыр зэхэуэ гуащIэхэм хэтащ. Пхуримыгъэкъужын хэщIыныгъэшхуэ игъуэтат, къуа­жэ зыбжанэкIэ къимыкIуэтуи хъуа­тэкъым. ШыщхьэуIум и 22-м шуу­дзэм унафэ къыIэрыхьащ Сталинград екIуа­лIэ щIыпIэр ихъумэну, нэхъыщхьэр - Цаган-Нур и Iэгъуэблагъэм и гъуэгу­хэмрэ Сарп гуэл зэпрыкIыпIэмрэт. Гупым а щIыпIэр мазитIкIэ ихъумащ. 1942 гъэм жэпуэгъуэм и 19-м хэщIыныгъэшхуэ зыгъуэта дивизэр (цIыху      4500-м щыщу мини 4-м нэблагъэ фIэ­кIуэдат) зэбграгъэкIыжащ. Къэнахэр зыхагъэ­хьа тIасхъэщIэх гуп щхьэхуэ­хэм­рэ тан­кым пэщIэт гупымрэ 4-нэ шуу­дзэ корпусым хагъэхьэжащ… 
115-нэ шуудзэм хэтахэм я фэеплъхэр щагъэуващ Налшык къалэмрэ Мартыновкэ Инымрэ. Абыхэм я лIыгъэм тетхыхьыжащ КIыщокъуэ Алим («Нал къута» романыр 1973 гъэм къыдэкIащ). 
115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэм и фэеплъыр Налшык къалэм щызыщIа скульптор Iэзэ ТхьэкIумащIэ Михаил абы зэрелэжьам теухуауэ итхыжат: «1942 гъэм и гъэмахуэм екIуэкIа зэ­хэуэхэм я ужькIэ, шыуэ щхьэрыутIыпщ хъуамрэ хэкIуэдар зыхуэдизымрэ зыми хужыIэнутэкъым. СызыIущIа ветеранхэм, Сальск тафэхэм щызэхэта зэхэуэ­хэр зи нэгу щIэкIахэм къызэраIуэтэ­жымкIэ, гупым хэтам и Iыхьэ нэхъыбэр хэкIуэдат, шыуэ - нэхъыбэж. А псор си гум хэмыхьэу къэнатэкъым. Абы щIыгъужт дэтхэнэ адыгэ щIалэ цIыкIуми хуэдэу, сыщысабийм шыхэр фIыуэ слъа­гъуу зэрыщытар. Зауэр ди текIуэ­ныгъэшхуэкIэ зэриухар абы хэлъхьэжи - шуудзэм теухуа скульптурэр зыхуэдэнур си нэгу къыщIэувагъэххэт. Фэеп­лъым сыщелэжьым, сегупсысащ: «Си шыр щызбгынэкIэ, сэ езым дауэт сызэрыбгъэдэкIыфынур?!» - жысIэри. Япэу си щхьэм къихьар - абы IэплIэ зэрыхуэсщIынурт. Дауи, зауэр зде­кIуэкIым зауэлIым, дапхуэдизу ар езыр хуеями, апхуэдэ Iэмал зэримыIар гурыIуэгъуэщ. Куэдрэ къэхъуащ зауэлIри шыри зэгъусэу хэкIуадэу. Е уIэгъэ хъуа шыр гугъу иримыгъэхьын щхьэкIэ, и нэм нэпсыр къыщIэжу, ар и IэкIэ иукIыжын зэрыхуейм щеувэлIаи. Щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэ куэдкIэ зэпэ­IэщIэ хъурт зауэлIымрэ шымрэ. Абыхэм сегупсысу фэеплъым иужь сыщихьэм, зауэлIым шым IэплIэ хуищIу къэзгъэлъэгъуэным сыкъытеувыIат. Шум и теплъэр щIэнэхъ иным щIагъыбзэ щIэлът - Хэку зауэшхуэр ТекIуэныгъэ ИнкIэ зэриухар, абы цIыхубэм хэлъхьэ­ныгъэ къызэрымыкIуэ зэрыхуищIар». 
ТхьэкIумащIэр зытепсэлъыхьыжа скульптурэр цIыхубэм игу дыхьатэкъым, зауэлIымрэ шымрэ я инагъкIэ зэ­рызэхуэмыдэр къемыкIуу къалъытати. 
Апхуэдэу щыхъум, ТхьэкIумащIэм етIуанэ фэеплъыр, нобэ Налшык дэ­лъэдапIэм щытыр, ищIащ. Ар цIыхубэм япхъуэтащ, «ТхьэкIумащIэм и шыр» жаIэу тепсэлъыхьу. Сэшхуэ иIыгъыу танкхэмрэ топхэмрэ пэщIэува зы шууей псэемыблэжым и теплъэмкIэ Михаил хузэфIэкIащ лIыгъэрэ хахуагъэу ди щIалэхэм а зэман гугъум яхэлъар къигъэлъэгъуэжыну. Пэжуи, шы зызыIэтам и къарууфIагъымрэ лъэпкъ фащэкIэ зэщыхуэпыкIа зауэлI лъэщымрэ уи гур ягъэпIейтей. 
Шуудзэм адыгэу 2919-рэ хэтат, балъкъэру - 568-рэ, урысу - 680-рэ, украину - 86-рэ, осетину - 58-рэ, куржыуэ - 25-рэ, адыгейуэ - 13, бгырыс журту - 6, европей журту 11, къэзахъыу - 12, шэрджэсу 2, ингушу 2, тэтэру - 1, къэрэшейуэ - 12, ермэлыуэ - 15, нэгъуейуэ - 6, лезгину - 1.
БАГЪЭТЫР  Луизэ.