ШЫНАГЪУЭЩ, ДЫЗЫГЪЭДЖЫЛЩ

Щыблэр – къэхъукъащIэ шынагъуэщ, дызыгъэджылщ, дызыгъэпIейтейщ, идз удыныр икъукIэ зэрыхьэлъэм къыхэкIыу. Абы и къэхъукIэ, и зэхэтыкIэр зыхуэдэр еджагъэшхуэхэм, дапхуэдизу иджырей щIэныгъэм зимыужьами, и кIэм нэс яхузэхэгъэкIыркъым.

Астрономхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, щыблэм и теплъэ зэхуэмыдэхэм, ди планетэм и мызакъуэу, Дыгъэм къедза адрей уафэщIхэми, псалъэм папщIэ, Ураным, Венерэм, Сатурным, Юпитерым, нэгъуэщIхэми уащрихьэлIэнущ.

Уэшхышхуэм уэри щыблэри къыщыдэкIуэ куэдрэ къохъу. Иужьрейр, зэрыжытIащи, дунейм и къэхъукъащIэ нэхъ шынагъуэхэм ящыщщ. Абы мафIэс къегъэхъу, мэзыр зэтрегъасхьэ,  энергосистемэ лъэщхэр зэтрекъутэ.

А къэхъукъащIэм и удын ятохуэ жыгышхуэхэм, псым тет кхъухьхэм, уэгум ит кхъухьлъатэхэм, бгылъэ промышленностым и IэнатIэхэм, унэ лъагэхэм, тхыдэм и щIэин чэщанэхэм. Щыблэм цIыхухэри щиукI куэдрэ къохъу. Пшэ электричествэм нэхъ зыкъызэригъэлъагъуэ теплъэ шынагъуэу икIи къызэрымыкIуэу дэ тщIэр атмосферэм гъуэгуанэ кIыхь щызыкIу электродыншэ щыблэшэрщ.

Зи гугъу тщIы къэщIыгъэм напIэзыпIэм идз удыныр икъукIэ хьэлъэщ – вольт мелуани 100-м ноблагъэ. МафIэс Iуэху хэмыхьэххэу, унэ зэтетхэр, кхъухьхэр, члисэхэр щыблэм щызэтрищIыкI, щызэтригъэщащэ куэдрэ къэхъуащ. Щыблэм зэрихьэ лъэщагъыр киловатт мелардым ноблагъэ. Абы идз удыным хэт токыр къызэрабж приборхэр щыIэщ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къахута хъуа ток нэхъ ин дыдэр ампер 26 000-м ноблагъэ.  

КъызэрапщытамкIэ, ди планетэм илъэсым уафэгъуагъуэ уэшхыу мелуан 16 хуэдиз къыщошх. Абы къикIыр аращи, дызытес ЩIы Хъурейм, ику иту, зы дакъикъэм къриубыдэу уафэгъуагъуэ уэшхыу 1800-рэ къыщоунэху, секунд къэси щыблэр 100-м нэблагъэрэ щоуэ. ЩIыпIэ куэдым уафэгъуагъуэ уэшх щыщыIэр хуабэгъуэ лъэхъэнэрщ. Ауэ языныкъуэ хы Iуфэхэр щIымахуэми уэлбанэрилэщ.

Къуршхэми уафэгъуагъуэ уэшхыр щыкуэдщ, уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэри куэдкIэ щынэхъыбэщ. Зи гугъу тщIы къэщIыгъэм нэхъ зыкъыщызэщIищIэр шэджагъуэ нэужьырщ. Ди щIыпIэхэм уафэгъуагъуэ уэшхыр зэрыщекIуэкIыр зы сыхьэт, нэхъыбэ дыдэу сыхьэтиплI нэблагъэкIэщ. Тропик щIыпIэу Африкэ хуэдэхэм сыхьэт 13 енкIэ уафэгъуагъуэ уэшхыр щымыувыIи къохъу.

Уэшхзехьэ пшэ Iувхэр я теплъэкIэ ебгъэщхьынущ Iуащхьэхэм, чэщанэхэм е, нэхъ мащIэрауэ, гъукIэ сыджхэм. Пшащхьэхэм я щыгур кIагъэпшагъэ гуэрым щIихъума хуэдэущ зэрыплъагъур. Я лъащIэр, ар езы къес-къешххэр къызыхэкI я Iыхьэрщ, теплъэ убзыхуа зимыIэ фIыцIагъэ Iувщ. Уэшхылъэ пшэ гуэрэнхэм я щхьэкIэхэм километри 8-15 хуэдизкIэ щIым зыщхьэщаIэтыкI, я лъащIэхэм - километр 0,5-3,5 хуэдизкIэ.

Пшэм хэт псыIагъэм, ткIуанэ жьгъей щIыIэпсхэм къыщыщIэдзауэ мыл кIанэхэм я деж щыщIитIыкIыжу, щытыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къещтэ. Ауэ щыхъукIи, уэшхышхуэ къригъэжьа - зэман кIэщIым къриубыдэу пшэм псыуэ тонн мини 100-м щIигъу къызэрыхэжынум зыхуэгъэхьэзыр! ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдиз зи куэдагъ псыIагъэр пшэм щызэтезыIыгъэ къарур къызэрымыкIуэу инщ.

ЩIы щхьэфэм къыщежьэу, къащIэпщэ жьапщэм къищынэмыщIа, ткIуэпсхэмрэ мыл кIанэхэмрэ пшэм щызэтезыIыгъэ къаруушхуэу къалъытэ электричествэр къыхокI пшэ лъащIэмрэ пшэ щыгумрэ щызэхэухуэна ткIуэпсхэр зэрызэщIэузэдар зэрызэтемыхуэм, абы ипкъ иткIи абдежым малъхъэдис губгъуэшхуэ къызэрыщыунэхум. А къарум уэгум ит пкъыгъуэхэр зыр адрейм ирешалIэ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ, пшэм къыщыхъей Iуэхугъуэ псори: уэшх къежэхым и куэдагъыр, уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэр, уэ къехым и хьэлъагъыр – ахэр псори зыр адрейм зэрелъытар. Псалъэм папщIэ, уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэр нэхъыбэху, уэ къехым и инагъымрэ и куэдагъымрэ хохъуэ.

АтIэми, а псом щымыгъуазэ цIыхум дежкIэ гурыIуэгъуейщ псы ткIуэпсхэмрэ мыл кIанэ цIыкIухэмрэ фIэкIа зыхэмылъ пшэм апхуэдиз зи лъэщагъ электричествэ щIыхэтри километр зыбжанэ зи кIыхьагъ щыблэшэр дунейм къызэрытригъэхьэ щIыкIэри.  

Пшэ кIуэцIым уэ кIанэхэм къыщыунэхун щыщIадзэр абы щыщыIэ электричествэм и къарур зы мардэ гуэрым щхьэдэха иужькIэщ, икIи уэр пшэм къызэрыщыхъум и хуабжьагъыр абы къыхэбыргъукI малъхъэдис (электромагнитнэ) къарур зыхуэдэм елъытащ. Уэшхылъэ пшэ Iувхэм щызэпхыукI уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэр зы дакъикъэм къриубыдэу 18 - 20-м нэблэгъамэ, геофизикэ щIэныгъэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, апхуэдэхэм уэ къызэрызыхаутIыпщыкIынум шэч къытумыхьэми хъунущ.

                           КЪУМАХУЭ Аслъэн.

Поделиться:

ЧИТАТЬ ТАКЖЕ:

16.07.2024 - 15:02

ЗЫУЖЬЫНЫГЪЭМ И ГЪУЭГУКIЭ

Налшык къалэм щIыпIэ унафэр щызехьэнымкIэ и IуэхущIапIэм къыхилъхьауэ щыта жэрдэмхэм ящыщщ Къалэм зегъэужьынымкIэ институтыр.

16.07.2024 - 10:01

ЦIЫХУБЭМ Я ГУМ ДЫХЬЭ АРТИСТЩ

КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ Хьэмырзэ Ахьмэд тедгъэпсэлъыхьащ и IэщIагъэр къызэрыхихам, театр дунейм, игъэзэщIа ролхэм.

16.07.2024 - 09:03

ЖЭУАПЛЫНЫГЪЭР ЗЫХИЩIЭУ

Узыпэрыт IэнатIэр уи псэм къыдыхьэмэ, абы къалэн къыпщищI лэжьыгъэр къыптемыхьэлъэу икIи уехъулIэу епхьэкIынущ.

16.07.2024 - 09:03

БАХЪЭРЫЗЕКIУЭМ И МАХУЭ

 Франджым и Лион къалэм блэж Сонэ псым 1783 гъэм бадзэуэгъуэм и 15-м, тхыдэм щыяпэ дыдэу, бахъэрызекIуэ кхъуафэ траутIыпщхьауэ щытащ.

15.07.2024 - 15:02

«АРАБЕСК»-Р КЪОФЭ

Налшык Сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ творчествэмкIэ я унэм щекIуэкIащ иджы­рей къафэхэмкIэ «Арабеск» сабий ансамблым и пшыхь.