УАХЭ ТЕЛЪЫДЖЭ

Астрономхэр куэд щIауэ йогупсыс уахэ жыжьэм ит вагъуэ бжыгъэншэхэм ящыщ гуэрхэр ди Дыгъэм и къэухьым гъунэгъу зыкъыщыхуащIкIэ къэхъунур зыхуэдэм.
Мыбы ипэкIэ дытетхыхьат дыщыпсэу ЩIыр зэкIэрэхъуэкI Дыгъэр зыхыхьэ Шыхулъагъуэ (Млечный путь) вагъуэ зэрыбын абрагъуэмрэ абы нэхъ къыпэгъунэгъу Андромедэ вагъуэ куэщIымрэ (галактикэмрэ) зэпэблагъэ хъуа иужькIэ кърикIуэнкIэ хъунур зыхуэдэм. Мы лъэхъэнэм, астрофизикхэм къызэрабжамкIэ, а тIур секундэм километри I40-р къызэранэкIыу зэхуокIуэ. Ауэ щыхъукIи, а галактикитIыр зэгуэр зэхыхьэжыпэнущ. КърикIуэнури Iуэху цIыкIуфэкIуу щытынукъым. ЩIэныгъэлIхэр зэрегупсысымкIэ, а тIур щызэлъэIэскIэ зэхэткIухьыжрэ я зэхуакум мафIэ жьэражьэхэр къыдэлыпщIыкIыжу, зэщIэупщIыIужа иужькIи зэхэпцIыхьыжу екIуэкIынущ.
Пэжщ, апхуэдэ къэхъун папщIэ, къызэрапщытамкIэ, иджыри илъэс меларди 3-5 хуэдиз дэкIын хуейщ. АрщхьэкIэ, щIэныгъэлIхэр, а Iуэхум и зэхэтыкIэ хъунур я нэгу къызэрыщIагъыхьэ лъандэрэ, кърикIуэнум иджыпсту щыщIэдзауэ тогузэвыхь.
Канадэм и Онтарио щIыналъэм ит Торонто къалэм дэт университетым (University of Toronto at Scarborough, Toronto, Ontario) щылажьэ астрофизикхэм зэхагъэува пщалъэм (моделым) къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, вагъуэхэм ящыщу я нэхъ хьэлъэхэр гъунэгъу щызэхуэхъукIэ, зэрызызэщIашэ гравитациер ин дыдэ мэхъури, къегъэщIылIа къэухьри «гъуэжькуий» бзаджэм хедзэ. Уеблэмэ а «хьэлэбэлыкъыр» апхуэдизу шэчыгъуейщи, «гузэвэгъуэшхуэм» зэдыхыхьа Iэгъуэблагъэм алъандэрэ уэрдыхъу (орбитэм) убзыхуам тету къыщызыкIухьахэр зыпэмыплъа нашэкъашэ зэблэшыкIэм трешэ. Апхуэдизу ар къызэрымыкIуэу зэхэIуэнтIыхьащи, зэманым и къыщыбжыкIэри нэгъуэщIщ.
Дыгъэм къедза и къэухьыр зэпIэзэрыт щытыкIэм изышхэм ящыщщ зэ еплъыгъуэкIэ мыхьэнэшхуэ зимыIэу къэплъытэнкIэ хъуну вагъуэ жьэражьэ цIыкIухэу абы гъунэгъу зыкъыхуэзыщIхэри. Псалъэм папщIэ, нэгъуэщI вагъуэ зэрыбыным къыхэIэпхъукIыу, ди деж зыкъэзыгъазэ дыгъэ цIыкIу «щхьэрыуам» къызэщIигъэбэта, къызэщIигъэхъея Iэхэлъахэм, ищхьэкIи зэрыщыжытIащи, уафэщIхэу ди Дыгъэм гуэпхахэр уахэм алъандэрэ зэрыщызекIуа я уэрдыхъу гъуэгуанэхэм трешри, ихъуреягъкIэ зэхъуэкIыныгъэ узыхуэмейхэр къыщегъэхъу.
Канадэм зи гугъу тщIа и щIэныгъэлIхэм вагъуэхэм я зэбгъэдэтыкIэ-зэдекIуэкIыкIэу ягъэунэхуам ехьэлIауэ зэхагъэува пщалъэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, апхуэдэу ЩIы Хъурейр нэхъапэхэми зыпэмыплъа «гъуэжькуий» зэмылIэужьыгъуэхэм хадзауэ щытащ. Абыхэм я зэранкIэ, зэман жыжьэ дыдэхэм дриплъэжынщи, аддэ зэгуэр Дыгъэм къедза уафэщIхэм ящыщу: ЩIыр Марсым, Меркурийр Венерэм жьэхихьат, апхуэдэуи, Нептунымрэ Уранымрэ я орбитэхэм текIри, Дыгъэм зэрызыщIишэ и къарум хуэмыIыгъыжу, хьэрш жыжьэм ихьэжат (иужьым, лъэхъэнэ кIыхь дыдэхэм къриубыдэу, зэрызызэщIашэ гравитацием и фIыгъэкIэ, аргуэру гъунэгъу зыхуащIыжа пэтми).
АтIэми, радиоастрономхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, ди Дыгъэм нэгъуэщI вагъуэ жьэражьэ гъунэгъу къыщыхуэхъуфыну зэманыр апхуэдизу жыжьащэу тпыIудзащи, дыщIэгузэвэххэн щыIэкъым. Сыту жыпIэмэ, вагъуэхэр я пIэ икIыу, зэхуэкIуэн хуей хъуами, я зэхуаку дэлъ гъуэгуанэр, хьэршыр зэрыщыту къэтщтэнщи, къытхуэмылъытэн хуэдизу инщ. Къэдгъэлъагъуэмэ, ику иту, километр меларди I60-м нэблагъэ я зэхуакущ.
Астрономхэм къызэрабжамкIэ, Дыгъэм и къэухьым зэгуэр, илъэс мин 70 ипэкIэ, пхылъэтыкIауэ щытыгъащ «Шольц и вагъуэ» зыфIаща уафэщI жьэражьэр. Ар «плыжь цIыкIужьей» зыхужаIэхэм ящыщт, и хьэлъагъри Дыгъэм ейм нэхърэ пщIыкIэ нэхъ мащIэт.
Къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, Шольц и вагъуэм ипэкIэ Дыгъэм гъунэгъу зыкъыхуищIауэ щытащ «хужь цIыкIужьей» зыфIаща вагъуэхэм ящыщу WD 03I0–688 (HIP I4754) нагъыщэр зратари. ЩIэныгъэлIхэм къызэрабжамкIэ, ар къыщыхъуар илъэс мин 300 ипэкIэщ. АтIэми дызэплъэкIыжмэ, блэкIа гъэхэм ящыщу мелуанитIым къриубыдэм уахэм и Iэхэлъахэу дыщыпсэум гъунэгъу зыкъыхуащIат зи хьэлъагъкIэ мыин дыдэ вагъуи 9-м нэблагъэм.
КъызэрабжамкIэ, къыкIэлъыкIуэ илъэс меларди 2-м къриубыдэу иджыри вагъуитIым, Gliese 7I0, Hip 85605 нагъыщэхэр зратахэм, ди Дыгъэм къедза уафэщIхэм гъунэгъу зыкъыхуащIынущ.
Уахэ жыжьэм къыщалъэгъуа къэщIыгъэ жьэражьэхэм ящыщу дыщыпсэум дежкIэ нэхъ шынагъуэ дыдэу къалъытар США-м и Массачусетс штатым хыхьэ Кембридж къалэм дэт АстрофизикэмкIэ институтым и Гарвард-Смитсон центрым щылажьэхэм иджыблагъэ гу зылъата ещанэ вагъуэу нейтрон зэхэпщIыпщIыкIэм тетырщ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, нэхум илъэс мин 20-м къриубыдэу зэрызидз гъуэгуанэм хуэдизкIэ тпэжыжьэ «сверхновая» вагъуэр илъэс мини 2 ипэкIэ ямылейуэ къыщылынд-къыщыуэм зи гугъу тщIа нейтрон вагъуэр хуабжьагъэшхуэ иIэу къызыбгъэдидзащ. Мы лъэхъэнэм ар дэ къытхуокIуэ километр мелуани 2,62-рэ зи кIыхьагъ гъуэгуанэр зы сыхьэтым ирилыпщIэкIыу.
Зи гугъу тщIы нейтрон вагъуэм и зэпрыупIэр километр 20 фIэкIа мыхъуми, и хьэлъагъыр дыщыпсэу планетэм ейм хуэдэу мелуан ныкъуэкIэ нэхъыбэщ. ЗэрызыщIишэ и гравитациер зэрыин дыдэм къыхэкIыу, ар гъунэгъу зыхуэхъур зэримыгъэтыншынури нэрылъагъущ.

КЪУМАХУЭ Аслъэн.

Поделиться:

ЧИТАТЬ ТАКЖЕ:

12.06.2024 - 15:02

ЦIЫХУ 400-М ЩIИГЪУ ЯГЪЭХЪУЖАЩ

Лышх узыфэхэмкIэ Тэн Iус Ростов къалэм щыIэ щIэныгъэ-медицинэ IуэхущIапIэм къызэритымкIэ, 2024 гъэр къызэрихьэрэ абы щеIэзащ Урысей Федерацэм и щIыналъэщIэхэм ящыщу цIыху 400-м щIигъум.

12.06.2024 - 09:03

БРИКС-М ЗЭХУЕШЭС

Урысей Федерацэм и командэ къыхэхахэм я тренерхэм иджыблагъэ ягъэбелджылащ БРИКС-м хыхьэ къэралхэм я 5-нэ Спорт джэгухэм ягъэкIуэну спортсменхэр.

12.06.2024 - 09:03

ЗЫХИЛЪХЬЭ ЩЫIЭТЭКЪЫМ

Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ хэлъхьэныгъэ хуэзыщIахэм я цIэхэр пэш щхьэхуэхэм фIэщыныр Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым хабзэ дахэу щыувауэ зыбжанэ лъандэрэ къ

11.06.2024 - 15:02

КХЪУЭ БЫНЫМРЭ МЫЩЭМРЭ

Тележурналист Iэзэу щыта ГъукIэлI Исуф (Юрэ) Цацым и къуэм «Шы лъэмакъ жылэ» зыфIищу 2007 гъэм Абхъазым и къалащхьэ Сыхъум къыщыдигъэкIа и тхылъым къитхыжащ. 

11.06.2024 - 10:01

ЗЭДЭЛЭЖЬЭНУ ЗЭГУРОIУЭ

Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и унафэщI, къэрал кIуэцI къулыкъум и полковник Демидов Александр хуэзащ КъБР-м щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр Лу Азэмэт.