БЗЭХЭР КЪЫЗЭРЫУНЭХУАР

Дунейм лъэпкъыу тетым Iуэ­рыIуатэ яIэщ. А псоми зэхуэдэу хэтыжщ лъэпкъыу щыIэр зэгуэр зы бзэкIэ псалъэу, зы лъэп­къыу щытауэ, Iуэхугъуэ гуэ­рым и зэранкIэ зэкъуэча ­хъуауэ. А Iуэхугъуэри - псы­дзэщ е Бабылей (Вавилон) чэщанэм и ухуэныгъэрщ.

Нобэр къыздэсым щIэны­гъэлI­хэмрэ бзэм и лэжьа­кIуэ­хэмрэ зоныкъуэкъу бзэр къы­зэрыунэхуа щIыкIэм теухуауэ, икIи зэдэарэзыуэ къызэдащтауэ зы Iуэху еплъыкIэ щыIэкъым. 1866 гъэм, «Псэущхьэхэр къы­зэрыунэхуа» лэжьыгъэр Дарвин Чарльз итха нэужь, БзэмкIэ Париж щыIэ зэгухьэныгъэм унафэ ищIащ бзэр къызэрыунэхуам ­теухуауэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэр къызэтрагъэувыIэну. «ЩIэ­ныгъэр щыхьэт зытемыхъуэ Iуэху еплъыкIэхэм псалъэма­къыш­хуэхэмрэ зэгурымыIуэныгъэрэ къешэ», - щыжаIат а зэгухьэныгъэми, бзэм ехьэлIауэ ирагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр дуней псом къыщызэтрагъэувы­Iащ. Щыпащэжари 1965 гъэращ!
«ЦIыхубзэр зэрыщыIэххэмрэ ар къызэрыунэхуамрэ я щэхур зэи зыми къыхуэмытIэщIыну лэ­жьыгъэ гугъущ. ГъэщIэгъуэнщ ар… Сабийр илъэсиплI щрикъум ирихьэлIэу хуиту мэпсалъэ, и щхьэм илъыр къеIуэтэф. А ныбжьым ирихьэлIэу мыпсэлъамэ - сымаджэу къалъытэ. ЦIыхум ­къищынэмыщIауи, адрей псэущ­хьэхэм бзэ яIурылъкъым. Дауэ-тIэ  ар къызэрыунэхуар? Дапщэщ зыщигуэшар? Сыт хуэдэ ныбжьым иту япэ дыдэ псэлъа цIыхур? ИлъэсиплI хъуа сабийр Iэмал имыIэу псэлъэн хуейуэ щхьэ ягъэува? А псоми я жэуап щыдмыщIэкIэ, бзэм дытепсэ­лъыхьу, пэжыпIэр къэтхутэну къы­щIытхуамыдэр сыт?», - итхыжащ бзэр къызэрыхъуам теу­хуауэ тхыгъэ бжыгъэншэхэр къыдэзыгъэкIа Премак Д.
Бзэм зэрызигуэшамкIэ тегъэ­щIапIэ нэхъыщхьэу цIыхум иIэр IуэрыIуатэрщ. Псори щыгъуазэщ Бабылей чэщанэм и хъыбарым. Абы къызэриIуэтэжымкIэ, цIыху лъэпкъыр бгъуэнщIагъхэм къы­щIэкIыу зыщиужьа, ухуэныгъэ лъагэхэр игъэуву зыщригъэса лъэхъэнэм пагэ хъуат, уафэм ­нэсу зиIэтыну хъуэпсат. ЦIыхухэм заригъэщIэжын папщIэ, Тхьэм абыхэм зэгурымыIуэныгъэ къахилъхьащ, я бзэр зэхигъэ­зэрыхьри. Мы хъыбарыр зэи зэ­лъэмыIэса лъэпкъыу, дунейм и гъунапкъэ зэмылIэужьыгъуэхэм тепхъахэми яIэщ. Псалъэм пап­щIэ, Африкэм, Индием, Мексикэм, Испанием, Мьянмэ, Пасэрей Алыджым, Австралием, США-м, Америкэ Курытым щыпсэу лъэп­къыжьхэм.
Ар тхылъ лъапIэхэм зэритыр мыпхуэдэущ: «Дунейм лъэпкъыу тетыр зэрыпсалъэр зы бзэт. ГъащIэр къыщигъэщIа щIыналъэр ябгынэри, Сеннаар (Бабылейр, Аккадыр, Ащырыр) зыфIаща щIыналъэм итIысхьащ. Чырбыш куэду тщIынщ, дгъэжьэнщи, уафэм нэсу чэщанэ духуэнщ, цIэрэ щхьэрэ диIэу, зэи дымы­кIуэдыжу дыпсэунщ, жаIащ. Тхьэр къеплъыхри, цIыхухэм я ­хъуэпсапIэм къыщыхэплъэм, ахэр пагэ зэрыхъуам, тхьэм и псэупIэм лъэIэсыну пабгъэу ­къыщилъагъум, игу къебгъэри, цIыхухэм яIурылъ зы бзэр зэхитхъуащ, зэгурымыIуэ къахилъ­хьащ. Абдежым щагъэтащ абы­хэм чэщанэр яухуэн. Зэгурымы­Iуэ щыхъум, щхьэж и плъапIэ и кIуа­пIэу цIыху цIыкIум щIылъэм зытриубгъуащ. ЦIыху лъэпкъыр щызэкъуэча щIыналъэми Бабы­лейкIэ еджэ хъуащ абдеж щыщIэдзауэ».
Дунейпсо псыдзэшхуэр Тхьэм  и нэлату цIыхухэм къахиутIыпщ­хьэу лъэпкъыр зэригъэкIуэдыжам и хъыбарыр яIуэтэж Аме­рикэ Ищхъэрэм щыпсэу­хэм. Абы­хэми зэрыжаIэмкIэ, Псы­дзэшхуэм ипэ къихуэу дунейм тетар зы лъэпкъщ, зы щIыналъэ щыпсэууэ, зы бзэ яIуры­лъу.
Иджы щIэныгъэ и лъэныкъуэ­кIэ дыкъеплъынщ мы Iуэхугъуэми, зэи зэлъэмыIэса лъэпкъ зэ­пэ­жыжьэхэм зы хъыбар къыщI­рахьэкIым и щхьэусыгъуэр къэтлъыхъуэнщ.
Псом япэрауэ, сыт бзэр зи­щIысыр? Щхьэ адрей псэущхьэ­хэм ямыIэрэ бзэ? Хьэмэрэ яIэ? Дауэ ар къызэрыунэхуар? Дапщэщ?
Эволюцэм и телъхьэхэм зэрыжаIэмкIэ, ди лъэхъэнэм ипэкIэ 10000 гъэхэм ирихьэлIэу цIыхум дунейм зытриубгъуауэ, куэдми-мащIэми, бзэ гуэр Iурылъу щытащ. Эволюцэр зи фIэщ мыхъу щIэныгъэлIхэм жаIэ япэу дунейм къытехьа псалъэхэмрэ бзэмрэ къыпхуэмыхутэну, ар бджыным мыхьэнэи имыIэххэу.
Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм зэ­ры­хуагъэфащэмкIэ, бзэр зэры­мы­щIэкIэ къэунэхуащ, цIыхум щIыуэпсым щызэхих макъхэр ­тегъэщIапIэ ищIу и щхьэм илъыр къриIуэтэн папщIэ. Мы еп­лъыкIэм и телъхьэщ «ЩIы Уэ ­­П­сы Бзэ» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI  Токъмакъ Айдынрэ «Адыгэбзэ - макъыбзэ» тхылъыр зытха Бер Хьикмэтрэ. «ЦIыхум и щхьэм илъыр къиIуэтэн папщIэ тэрмэшыр къигупсысащ псом япэ. Ауэ а тэрмэшыр зэрымащIэр къыгурыIуэщ, гурымын щигъэт­ри, щIыуэпсым щызэхих макъхэр къигъэсэбэпурэ, языныкъуэ Iуэхугъуэхэм цIэ фIищащ, щыIэ­цIэ­хэр къигупсысащ. Псалъэм папщIэ, хы. Псыр щыхъейкIэ, узэ­щIэдэIукIмэ, макъ ещI «хххыыы» жиIэу. Ар щыIэцIэу псышхуэм фIищащ. Уэшх... Ш-ш-ш жиIэу, уэм къех жыхуиIэу. Аращ уэсри. Бжэн къиукIам «лъ-лъ-лъ» жиIэу щIэж плъыжьыгъэм «лъы» фIищащ. Ауэ, зэрыхуэзгъэфащэмкIэ, япэ дыдэу къигупсыса псалъэр «хьэ» жыхуиIэращ. Пасэ­рейм «хьэ» жиIэмэ, «цIыху» ­къригъэкIыу арат, къижыхьауэ, ешауэ етIысэха нэужь «хьэ-хьэ-хьэ» жиIэу, хьэлъэу зэрыбауэм щхьэкIэ. Хьэ псэущхьэм хьэ щIыфIищари аращ - абы и бзэгур къидзауэ, бауэ­кIэщIу «хьэ-хьэ-хьэ» жиIэти. Адыгэбзэм псалъэ куэд дыдэ хэтщ «хьэ»-кIэ къри­гъажьэу. ЩIэ­ныгъэм къызэрихутамкIэ, адыгэ-абазэбзэхэр нэхъыжь дыдэхэм ящыщщ. Зэрымакъыбзэр къапщтэмэ, ар япэ дыдэ цIыхум къыIурыхьа бзэуэ зэрыщытым шэч къытесхьэркъым, си щхьэкIэ», - жеIэ Токъмакъым.
Пэжу, биолог гуэрхэр арэзы тохъуэ цIыхур къэзыухъуреихь, зы­хэпсэукI щIыуэпсым щызэхих, псэущхьэхэм къагъэIу макъхэм щIэдэIукIыурэ, езым и бзэр зэ­риухуам, цIыхум и акъылым зиу­жьыху, псалъэхэри нэхъыбэ ­зэ­рыхъуам. Зоологхэм зэрыжаIэмкIэ, псэущхьэхэм къагъэIу ­макъхэмрэ зэрызащIымрэ хуи­­тыж­къым, зашыIэфыркъым. Псалъэм папщIэ, хьэр щышынэм деж зыгъэшынам йобэн, мыувыIэжыфу. Абы хуэдэу, цIыхур щыдыхьэшхкIэ е щыгъкIэ, захуэмышыIэу, зызэтрамыубы­дэфу къахуохуэ. Нэхъ зыхуитыр и псалъэрщ. Абы къыхэкIыу, псэ­ущ­хьэхэм къагъэIу макъхэр макъ къудейуэ аращ, зэрышынэр, зэрыгубжьыр, зэрыгуфIэр къра­Iуатэу, армыхъумэ зэрызэгуры-Iуэ бзэкъым. Ауэ щыхъукIэ, бзэ зыIурылъыр цIыхум и за­къуэщ.
Бзэм и лэжьакIуэ, хаттолог цIэрыIуэ ПхытIыкI Хьэутий жеIэ:
- Бзэр тегъэщIапIэ сщIауэ тхы­дэр соджри, илъэс мини 7,5-кIэ соIэбыхыф. Абы адэкIэ зыри къысхуэтIэщIакъым. ЗэрыхуэзгъэфащэмкIи, а лъэхъэнэм ирихьэлIэу насыпыншагъэ гуэр къэхъури, цIыхум бзэ зэрыIулъам и зы щыхьэт къимыгъанэу, игъэ­кIуэдащ. Ар е псыдзэшхуэщ, е щIыхъей шынагъуэщ, е къэбэ­къауэ телъыджэщ. ГъущIынэтхым нэхъыжь дэфтэр диIэкъым бзэр иридджыну. Абы укъипсэ­лъыкIрэ илъэс мини 4,5-кIэ узэ­IэбэкIыжмэ, цIыхум псалъэ ми-ни 2 нэхъыбэ Iурымылъауэ ­къэс­хутащ. ГъущIынэтхым сы-ще­джэкIэ къыхощ ар.  Бзэ  Iу­­рылъыр къриIуэтэну  тхыбзэ    ­ху­ри­мыкъуауэ   е нэхъыбэ Iу­рымылъауэ аращ. ЦIыхур бгы ­гъуанэм къикIыу къалэ иухуэн щыщIидзаращ цивилизацэм и пэщIэдзэу къалъытэр. Ар къапщ­тэмэ, хьэтхэм нэхърэ нэхъыжь лъэпкъ, цивилизацэ щыIакъым. Япэу ­къалэ зухуари, гъущIхэкI­хэм ирилэжьэн щIэзыдзари, Iэмэп­сы­мэ­хэмрэ цIыхур зыхуэныкъуэ хьэп­шыпхэмрэ къэзыгупсысари, Бабылейр зыухуари хьэтхэрщ. Сы­зэригугъэмкIэ, а лъэпкъырщ дунейм зытриубгъуэу мыдрей лъэпкъ псори къызытехъукIыжар, бзэ псори къызытепщIы­кIыжар. Лъэпкъыу дунейм тетым зы IуэрыIуатэщ я лъабжьэр, я бзэми зэщхьу псалъэ гуп хэтщ. А псалъэ гупыр цIыхухэм зы бзэ яIурылъу щыщыта лъэхъэнэм къыщежьахэрщ. Щыхьэт нэхъыби ухуейкъым. ЗэхэIэпхъукIа нэужь, зэрызэлъэмыIэсым къы­хэкIыу, я бзэри зэхуэмыдэ хъуауэ аращ.
НобэкIэ дунейм тетщ бзэ мини 7 зезыхьэ цIыху меларди 7,6-рэ.
ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, илъэс мини 2 - 4 къэс бзэм зехъуэж,­ «зегъэкъабзэ», ауэ пасэрейхэмрэ нобэрейхэмрэ зэхуэдэу къагу­рыIуэ гуэрхэри къыхонэ. Рединг университетым бзэм ирилажьэ      и щIэныгъэлIхэмрэ биологхэмрэ зэдрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэ­хэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, зимыхъуэжу бзэм къыхонэ цIэпапщIэр, бжыгъэцIэр, наречиер. Апхуэдэу, илъэс мин бжыгъэ ипэкIэ пасэрей евроазиат бзэхэм зэхуэдэу къахэнат нобэми къэса «сэ», «дэ», «уэ», «лIы», «анэ», «хьэ» «хьэуэ», «мор», «къэхь», «хэт», «мобы», «сыт», «фэ», «жьы», «Iэ», «еIэ», «къарэ», «ежэх», «банэ» (хьэр мэбанэ), «яжьэ», жыхуиIэхэр. Мы псалъэ­хэм илъэс мин 12 - 15 я ныбжьщ! Ахэр хэтщ нобэрей адыгэбзэм, тыркубзэм, узбекыбзэм, куржыбзэм, финыбзэм, венгрыбзэм, нэгъуэщIхэми.
 

Фырэ Анфисэ.

Поделиться:

ЧИТАТЬ ТАКЖЕ:

22.06.2024 - 10:01

ЛЭЖЬЫГЪЭХЭР НЭХЪРИ ЩIАГЪАХУАБЖЬЭ

«ГъуэгуфI шынагъуэншэхэр» пэхуэщIэм къигъэув Iуэхугъуэхэр илъэсым и кIуэцIкIэ зэпымыууэ зэрырагъэкIуэкIым гу лъызымытэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм яхэту къыщIэкIынкъым.

22.06.2024 - 09:03

«СИ ХЭКУМ И МАКЪ»

Налшык щэнхабзэм зыщрагъэужь центрым щекIуэкIащ «Си  Хэкум и макъ» фестивалыр.

21.06.2024 - 08:54

КУЭД ЗЫЩЫМЫГЪУАЗЭ ТХЫЛЪХЭР

Черкесск къалэм и Сурэт галереем «Адыги: рыцари, всадники, воины» Iуэхум хыхьэу щагъэлъэгъуащ КъБКъУ-м и «Эрмитаж-Кавказ» щIэныгъэ-егъэджэныгъэ центрым и къудамэм и унафэщI, тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ ка

21.06.2024 - 08:54

ГЪЭМАХУЭ КIУЭДА

1816 гъэм нэхъ щIыIэ Урысейми, Европэми, Америкэ Ищхъэрэми зэи къыщыхъуакъым. «Илъэс дыкъа» зыфIаща щIыуэпс къэхъугъэм щхьэусыгъуэ хуэхъуар къыщахутар лIэщIыгъуэ псо дэкIыжауэщ. 

21.06.2024 - 08:53

УНАГЪУЭР КЪРАГЪЭЛАЩ

Тырныауз къалэм дэт район сымаджэщым и дэIэпыкъуэгъу псынщIэ IэнатIэм мэкъуауэгъуэм и 9-м жэщыкум псэлъа цIыхухъум жиIэну зыхунэсар кърагъэлыну зэрылъаIуэмрэ я хэщIапIэмрэщ, адэкIэ зэпыщIэныгъэр зэ