КЪАРУР ЗЫХУЭДИЗЫМ ЕЛЪЫТАЩ

Къурш лъагэхэр зэмызэгъыр цIыхухэм я закъуэкъым, абы щыпсэу псэущхьэхэми яхэтщ уз зэмылIэужьыгъуэхэр къызэуалIэ. Псалъэм папщIэ, бгылъэ щIыпIэхэм къыщыхъу мэл щIэжьейхэр мымащIэу жьэн узым щиубыд щыIэщ. Ауэ псэущхьэхэми цIыхухэми я Iэпкълъэпкъыр бгы лъагэм щытепщэ дуней щытыкIэм хуэм-хуэмурэ йосэж. Аращ къущхьэдэсхэм я лъым кислород нэхъыбэ, тафэхэм щыпсэухэм етлъытмэ, щIызэщIишэр, абыхэм я бгъэхэмрэ ягухэмрэ нэхъ ин щIэхъур, я лъынтхуэхэр щIэнэхъ пIащэр.

Къурш лъагэ щIыпIэхэм цIыху итIысхьэнымкIэ а щхьэусыгъуэхэр, дауи, сэбэп хъуркъым. Ауэ псом нэхърэ нэхъыбэу зэран къэзышэ нэгъуэщI зы Iуэхугъуи щыIэщ. Абы гу лъатауэ щытащ Америкэ Ипщэм и бгы лъагэ щIыпIэхэм испанхэр ит1ысхььэн щыщ1адза  лъэхъэнэм. Зи лъагагъыр километриплIым нэблагъэр псэупIэ зыщIа зэрыпхъуак1уэхэм я унэгуащэхэм я лъхуэн-пIэныр зэманыфIкIэ зэпыуауэ щытащ. А щхьэусыгъуэращ къызыхэкIар Перум и къалащхьэ Лимэ нэхъ лъахъшэу кърахьэхыжыныр.

Километри 4-м щIигъукIэ къуршым дэкI цIыхум и къарум, зэфIэкIым процент 20 хуэдиз кIэреч, километри 5,5-кIэ зызыIэтыр процент 50-кIэ нэхъ гуащIэмащ1э мэхъу. Сыт ар къызыхэкIыр? ЦIыхур щыбауэкIэ, зы дакъикъэм хуэзэу хьэуа литри 140-м нэс жьэдешэ. Жьым кислороду хэт процент 21-м щыщу Iэпкълъэпкъым къигъэсэбэпыр процентиплI къудейщ, адрей процент 17-р къыжьэдехуж. Бгым дэкI цIыхум и тхьэмбылыр хэгъэзыхьауэ мылэжьэнкIэ Iэмал иIэкъым, жьэдишэ хьэуам кислороду хэтыр кIуэ пэтми нэхъ кIащхъэ зэрыщыхъум къыхэкIыу. Абы дэщ1ыгъупхъэщ Iэпкълъэпкъыр гугъу езыгъэхь щIыIэр, жьапщэр, дыгъэ бзий гуащIэхэр, хьэуам хэт электро-малъхъэдис къарури зэрыщыбагъуэр.

Пэжщ, абыхэм я нэхъыбэр, лъагагъыр мыиныщэмэ, сэбэп мэхъу: гукъыдэжым зыкъыщеIэт, Iэпкълъэпкъыр щызэрокI. Ауэ, бгым нэхъри зыщыпIэтыхукIэ, Iэпкълъэпкъыр гугъу зэрехьым хэхъуэ зэпытщ, икIи абы и дэтхэнэ зы налъэми шэщIауэ лэжьэн щIедзэ. Хэгъэзыхьауэ кърахуэк1 Iэпкълъэпкъыр зи гугъу тщIы гугъуехьхэм щыпэмылъэщыжым деж, ар «бгы узым» къежьапIэ хуохъу. Iэпкълъэпкъым кислородкIэ зэрызимыгъэнщIырщ абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр. АбыкIэ «дэIэпыкъуэгъу» мэхъу хьэуа щIыIэри. Ар егъэлеяуэ щыткIыбжьым деж, лъынтхуэхэр егъэдий. ЩIыIэр нэхъ ткIииху, кислороду тхьэмбылым Iэрыхьэри нэхъ мащIэж мэхъу.

Ауэ щыхъук1и, къызэрахутамк1э, километри 6-м щ1игъу зи лъагагъ бгыщхьэхэм укъыщыщ1идзыныр гъащIэм дежкIэ шынагъуэ зыпылъщ, кислородыр зэрыщымащ1э дыдэм къыхэк1ыу. «Ажалым и бжэщхьэIу» зыфIаща лъагагъщ ар (километри 6-р). Ауэ, ари Iэпкълъэпкъым хэлъ къарур зыхуэдизым елъытащ. Альпинист нэхъ лъэщ дыдэхэм я дежкIэ а «бжэщхьэIур» километри 8-м щIигъу лъагагъкIэ Iэтащи, апхуэдэхэр ЩIы Хъурейм и нэхъ бгы лъагэ дыдэ Эверест щыдэкI щыIэщ, кислород зэрыт 1эмэпсымэ гуэри къамыгъэсэбэпу. Барокамерэхэм щрагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, языныкъуэ альпинистхэм кислород «бжэщхьэIур» метр 9750-м щынахусыфи къохъу.

«Бгы узым» и нэщэнэхэр къыщызэIуих лъагагъхэр щIыпIэ-щIыпIэхэм щызэхуэдэкъым. Псалъэм папщIэ, Камчаткэ бгыхэм дэкI цIыхум а узыр къыщыпкърыхьэр километр 1,5-рэ лъагапIэм нэса иужькIэщ, Альпхэм километри 2,5 - 3-м, Кавказым - 3 - 3,5-м, Андхэмрэ Африкэ къуршхэмрэ  - 4-м, Памирым - 4,5-м, Гималайхэм - 5-м щыщхьэдэхкIэщ. Дэтхэнэми езым и кислород «гъунапкъэ» иIэжщ. «Гъунапкъэхэм» я лъагагъ-лъахъшагъыр метр 500 - 1000-кIэ зэщхьэщыкI хабзэщ. Ауэ 1уащхьэхэм дэкI псоми «бгы узым» закърегъащIэ, лъагагъыр километри 6-м щынагъэблагъэм деж.

ЩIэныгъэлI нэхъыбэм къызэралъытэмкIэ, километри 4 - 5 зи лъагагъ бгыхэм пIалъэ кIэщIкIэ фIэкIа зыщумыIэжьэмэ нэхъыфIщ. Зэман кIыхькIэ апхуэдэ лъагапIэхэр хэщIапIэ зыщ1хэм я узыншагъэм сэкъат егъуэт, щIэхыу ешыр къатогупл1э, къарууншэ, гукъыдэжыншэ, зыми «хуэмычэфыж» мэхъу, я къарур зэрызэфIэувэжыр кIыхьлIыхьущ. Къуршхэм Iэпкълъэпкъыр есэжын щхьэкIэ зэман гуэр дэкIын хуейщ. Кавказым а пIалъэм щеубыд махуи 4, Тьян-Шанымрэ Памирымрэ махуи 5-7.

Псом нэхърэ нэхъыфIу икIи нэхъ псынщIэу лъагапIэм есэр ныбжьыщIэхэращ. Зи ныбжь хэкIуэтахэр къурш щIыналъэм зэресэр гугъусыгъуущ. Кислородыр зэрыщымащIэр къалъхуагъащIэхэм къазэрыфIэIуэху щыIэкъым.

ГъэщIэгъуэнщ кислородыр зэрымащIэм псэущхьэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэрыхущытри. Гималай якхэр, псалъэм папщIэ, къафIэмыIуэхуу километри 6,5-кIэ бгым докI, километри 2 нэхърэ нэхъ лъахъшэуи къеххэркъым. «Бгы узыр» къизымыдзэхэм ящыщщ къыдырыр. Пэжщ, нэхъ хуиту бэуэн щхьэкIэ, абыхэм я пэщхъыныр ирабзэу, нэхъ быхъу щащIи щыIэщ. Шыхэмрэ махъшэхэмрэ лъагапIэ ин дыдэхэр яхуэхьыркъым. Арщхьэк1э, гъэщ1эгъуэныр аращи, кислородыр щымэщ1ащэ щIыпIэхэм уащрохьэл1э тхы къупщхьэншэ е зы клеткэ фIэкIа мыхъу организмэхэми.  

 

ТАБЫХЪУ Хьэзрит. Зыгъэхьэзырар КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.

Поделиться:

ЧИТАТЬ ТАКЖЕ:

05.03.2024 - 09:08

Я ГУФIЭГЪУЭР ДАIЭТУ

Ингуш Республикэм и Конституцэмрэ Лъэпкъ зэхуэсымрэ (Парламентымрэ) илъэс 30 щрикъу махуэр ягъэлъапIэу иджыблагъэ Назрань къалэм щызэхашащ самбэмкIэ урысейпсо зэхьэзэхуэ зэIуха.

05.03.2024 - 09:07

«ГЪАВЭ БЭВЫР» УТЫКУ ЙОХЬЭ

УФ-м ФедерацэмкIэ и Советым и нэIэ щIэту ирагъэкIуэкI IэрыщI щIыгъэпшэрхэр, химие пкъыгъуэхэр, цIыхум и узыншагъэм зэран хуэхъунхэр зыхэмылъ ерыскъыхэкI, мэкъумэш продукцэ къабзэ, къыщIэзыгъэкIхэм

05.03.2024 - 09:07

ЛIЭУЖЬЫГЪУЭХЭР

Урыс театрыр XIX лIэщIыгъуэм

04.03.2024 - 12:11

ПЭРЫТХЭМ Я ЖЭРДЭМЫЩIЭХЭР

Къэбэрдей-Балъкъэр гуманитар-технологие колледжым иджыблагъэ «Пэрытхэм я зэщIэхъееныгъэм» и щIыпIэ къудамэмрэ НыбжьыщIэхэр къэрал хабзэхэмрэ цIыхухэм я хуитыныгъэхэмрэ щыхагъэгъуазэ еджапIэмрэ къыз

04.03.2024 - 09:03

ЩIЫУЭПСЫР ДЫВГЪЭХЪУМЭ...

Дыкъэзыухъуреихь дунейм дызэрегуэуар дгъэзэкIуэжынымкIэ, щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, зы Iэмал закъуэщ диIэр – экологие гъэсэныгъэ жыхуаIэу апхуэдизу дызыхуэныкъуэ хабзэщIэр щIэблэм яхэлъхьэнырщ.